Wetenschap - 1 januari 1970

Haaien verdwijnen uit Europese kustwateren

Ze zijn de top-predatoren van de oceaan maar kunnen niets uitrichten tegen onze visnetten. Haaien hebben het zwaar te verduren, ook in het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan, op de continental shelf van Europa. Onderzoek van 17 instituten waaronder het Nederlands Instituut voor Visserijonderzoek (RIVO), laat zien dat nagenoeg alle haaiensoorten drastisch achteruit zijn gegaan.

Ten westen van de Britse Eilanden trekken vissers steeds verder de zee op, om op diepzeehaaien te vissen. Er is geen verbod op. Haaienvlees was vroeger niet erg populair, dat is nu veranderd. Voor dr. Henk Heessen van RIVO is het vrij duidelijk dat de afname van haaien in de Europese kustwateren gerelateerd is aan de visserij. Grotendeels zijn het weliswaar onbedoelde bijvangsten, maar dat maakt niet veel uit voor de haaienpopulaties. De meeste haaien die worden teruggeworpen in zee, zijn al gestorven of dusdanig verzwakt dat ze het niet meer redden.
,,Er is een enkele uitzondering op de regel. Hondshaaien, die blijven in leven zelfs als ze een uur op het dek liggen'', aldus Heessen Deze taaie haaiensoort is een van de weinige waar het goed mee gaat. Maar de meeste haaien zijn erg kwetsbaar voor de visserij. ,,Je kan inderdaad beter vragen met welke haaiensoort het goed gaat in plaats van met welke haai het slecht gaat'', zegt Heessen.
De visserijbiologen baseren het sombere beeld op bemonstering van de aanvoer van haaien in havens, van de Azoren tot Noorwegen. Die laten een duidelijke neergaande trend zien in de afgelopen decennia. Van de oorspronkelijke populatie doornhaaien bijvoorbeeld is naar schatting nog maar vijf procent over. Over diverse soorten kan men echter geen uitspraak doen omdat er onvoldoende aanvoergegevens zijn. Het probleem is dat men in Europese havens bij de registratie van de aanvoer geen onderscheid maakt in haaiensoorten. In de Noordzee alleen al komen zo'n vijf soorten haaien voor. Betere registratie van gevangen haaien is een van de adviezen die Heessen en zijn collega's geven aan de EU, die momenteel op verzoek van FAO een actieplan voorbereidt voor haaien én voor roggen, die een vergelijkbare achteruitgang laten zien, hoogstwaarschijnlijk als gevolg van overbevissing.
Wellicht kan men twijfelen aan de aanvoerstatistieken, Heessen echter ziet de vermoedens bevestigd op zee. Regelmatig gaat de visserijbioloog mee met de onderzoekschepen die routinematig bemonsteringen uitvoeren in de Noordzee en verder. ,,Ik ben pas nog op zee geweest. Ik zag geen enkele doornhaai. Tot enkele jaren geleden was dit de meest algemene haaiensoort in onze vangsten. Het is voor mij een signaal dat het slecht gaat met de haaien. ''
Heessen probeert momenteel met alle gegevens de kwetsbaarheid van de verschillende soorten in kaart te brengen. De zwakte van haaien is ten eerste dat ze vergeleken met commerciële vissoorten als makreel, haring en kabeljauw weinig nakomelingen krijgen. Ze krijgen soms maar een of twee jongen per jaar en het duurt lang voor die volwassen worden. In een geheel natuurlijk ecosysteem, waar de mens niet is doorgedrongen, is dat geen probleem, maar wel in een zee waar op grote schaal gevist wordt. Door deze eigenschappen zijn ze slecht bestand tegen exploitatie. ,,Het is onvermijdelijk dat oudere, geslachtsrijpe haaien worden weggevangen, en dat heeft een grote impact op de populatie. '' Ook is de soortenrijkdom in het geding. ,,Zeldzame soorten worden gemakkelijk weggevist en algemenere soorten worden al gauw zeldzaam. ''
Over de maatregelen die nodig zijn om weer gezonde haaienpopulaties te krijgen, wil Heessen wel het een en ander zeggen. Hij is betrokken bij het opstellen van het EU actieplan voor haaien en roggen. ,,Waarschijnlijk is het een goed idee om bepaalde delen van de Noordoostelijke Atlantische Oceaan geheel te sluiten voor visserij op haaien en roggen. Ik denk bijvoorbeeld aan de westelijke Noordzee onder de Engelse kust.'' Maar ook de vangst van diepzeesoorten zou beperkt moeten worden. ,,De Franse en Ierse vissers die ten westen van de Britse Eilanden actief zijn en steeds diepere visgronden bereiken, kunnen gemakkelijk gebieden leegvissen.''
Maar het zal niet meevallen om de bijvangsten van haaien en roggen te verminderen, denkt Heessen. ,,Het zal een heet hangijzer worden om vissers die op andere soorten vissen toch beperkingen op te leggen door ze bijvoorbeeld de toegang te ontzeggen tot bepaalde wateren. Maar dit soort maatregelen is wel nodig om te voorkomen dat haaien geheel verdwijnen uit de Europese kustzone.''
Hugo Bouter

Re:ageer