Organisatie - 3 februari 2010

Grossiers in loftuitingen

tekst:
Astrid Smit

Is het de geringe vergadertijd, de fijne neus van hoogleraar Willem de Vos voor trends of de vrijheid die de medewerkers genieten? Op zoek naar het geheim achter het succes van het Laboratorium voor Microbiologie.

'De mensen kunnen zichzelf zijn bij Microbiologie'
Wie het Laboratorium voor Microbiologie binnenloopt, belandt direct in het hart van de onderzoeksgroep: een kantine waar medewerkers en studenten elkaar dagelijks ontmoeten bij de koffie en de lunch. Een zelfhulpkantine, want je kunt er niets kopen. Iedereen neemt zijn eigen hap mee tijdens de lunch. Een jongen zet een pak fruithagel op tafel en begint zijn boterhammen te smeren. Een meisje opent haar tupperware bakje met boerenkool en worst, weer een ander strooit zijn Chinese oplossoep in een kom met heet water. Alsof je aan tafel schuift in een studentenhuis. 'Dit is typisch Microbiologie', zegt dr. Caroline Plugge. 'De mensen kunnen zichzelf zijn hier. We gaan goed met elkaar om, dat motiveert om hard te werken.'
Dat harde werken leidt al jaren tot een continue stroom hoogwaardige publicaties. De visitatiecommissie gaf de kwaliteit van het onderzoek een 'zeer goed' tot 'excellent'. En daar komen telkens weer lofuitingen bij. Universitair docent dr. ir. Gosse Schraa won in 2004 de leermeesterprijs voor zijn inspirerend onderwijs.  Prof. dr. Willem de Vos, hoofd van het lab, ontving in 2008 de Spinozapremie van 1,5 miljoen euro. Twee jonge onderzoekers konden in 2009 met een NWO Veni-subsidie van 250 duizend euro aan de slag. En vorige maand viel De Vos opnieuw in de prijzen. De Europese onderzoeksorganisatie ERC (European Research Council) kende 2,5 miljoen euro toe aan zijn baanbrekend onderzoek naar de darmflora. Wat is het geheim van dit Wageningse lab?
Dominant
'We doen gewoon ons best; er zijn meer labs die goed scoren', relativeert prof. dr. ir. Fons Stams, onderzoeksleider van Microbiële Fysiologie, een van de vier groepen waarin het lab is onderverdeeld. Na enig aandringen: 'Misschien omdat de goede mensen op de goede plekken zitten. Alles verloopt hier soepel. En Willem de Vos stuurt ons uitstekend aan.' De Vos is slechts de helft van de week op het lab aanwezig. De andere helft leidt hij een onderzoekgroep aan de Universiteit van Helsinki in Finland. Maar dat lijkt geen probleem. Bijna iedereen die je over De Vos spreekt karakteriseert hem als snel, slim, superefficiënt en zakelijk. Gosse Schraa.  'Hij is de onbetwiste leider. Dominant in bijna alles.' 
Beslissingen neemt hij direct en niet een weekje later. Mailtjes beantwoordt hij à la minute. Vergaderingen houdt hij ultrakort: het dagelijks bestuur heeft aan een uur per twee weken genoeg. Ideeën voor het onderzoek heeft hij te over en trends heeft hij snel gesignaleerd. Tien tot vijftien jaar terug lag het zwaartepunt  van het lab bij milieu. Dit is nog steeds een belangrijk onderzoeksthema, maar langzamerhand heeft De Vos de focus van het lab deels verschoven naar voeding en gezondheid, een terrein dat momenteel veel belangstelling geniet waardoor de subsidies rijkelijk stromen.  Onlangs trok hij ook een hoogleraar systeembiologie aan, een vakgebied dat momenteel hot is. 'Slimme zetten', aldus Stams. 'Mede door dit soort strategische keuzes doen we het als lab goed, denk ik.'
Inspraak
We gaan naar de werkbespreking van zijn groep. Er worden wat huishoudelijke mededelingen gedaan - 'Kan iedereen alsjeblieft zijn labspullen schoonhouden!' - en een beginnende aio presenteert zijn onderzoeksopzet. 'Dit doen we elke week', zegt Stams.  'En elke twee weken houden vier aio's of postdocs een presentatie voor het héle lab.' Bijzonder nuttig, vinden zijn aio's Marcel Verhaart en Marjet Oosterkamp. 'Daardoor weten we veel van elkaars onderzoek. Als je ergens niet uitkomt of vragen hebt, weet je gelijk wie er nog meer met jouw onderwerp of micro-organisme bezig is.' Je kunt hier heel gemakkelijk bij  elkaar aankloppen, ook bij begeleiders, aldus Verhaart.
Voor Oosterkamp is het lab een verademing. Ze werkte hiervoor twee jaar als aio bij een academisch ziekenhuis in Amsterdam. 'Assistent in opleiding' vatten haar begeleiders daar wel heel letterlijk op. Ze bedachten precies wat zij in het lab moest doen. 'Dat gaat hier heel anders. Ik krijg veel meer inspraak in mijn onderzoek, geniet veel meer vrijheid.' Volgens Schraa is dat een belangrijk kenmerk van het lab: 'Willem De Vos geeft mensen de ruimte, hij laat mensen doen waar ze goed in zijn. Het is vrij uniek dat ik vooral onderwijs geef en verder maar een kleine onderzoekstaak heb.'
Maar naast die vrijheid houdt De Vos zijn medewerkers scherp in de gaten. Mensen die te weinig publiceren of matig functioneren, kunnen rekenen op een pittig gesprek. En medewerkers die goed presteren zet hij in het zonnetje. Aio's die binnen twee jaar een artikel publiceren of binnen vier jaar promoveren krijgen bijvoorbeeld een bonus (500 en 1000 euro). Die prestatie wordt, net als publicaties en prijzen, getoond op een groot beeldscherm in de kantine.
Delegeren
'Ik pas hier zeker managementmethoden uit het bedrijfsleven toe', zegt De Vos die ook in Nijenrode heeft gestudeerd en jarenlang werkte bij het NIZO, een commercieel onderzoeksinstituut voor de levensmiddelenindustrie. 'Mijn motto is delegeren, medewerkers zoveel mogelijk vrijheid geven. Ik leg de nadruk op bijsturen en niet op sturen.'  De onderzoeksthema's laat hij minder vrij.  De Vos: 'Ik kies er een paar uit en daarin proberen we binnen vijf jaar iets te bereiken. Kritische massa is daarbij belangrijk. Ik laat aio's en postdocs nooit in hun eentje aan een onderwerp werken. Meestal zet ik er een stuk of vier op een thema, vaak uit verschillende disciplines. Het doel is meer te laten ontstaan dan de som der delen.' Daarnaast leert hij zijn aio's en postdocs hun onderzoek aan de man te brengen. 'Die tweewekelijkse bijeenkomsten van het lab zijn daar heel geschikt voor.'
Dr. ir. Fré Pepping, secretaris van de onderzoekschool VLAG waar het Laboratorium voor Microbiologie onder valt: 'De Vos is niet alleen een goede onderzoeker; hij kan zijn onderzoek ook goed verkopen. Hij heeft geïnvesteerd in een groot Europees netwerk, weet daardoor heel goed wat voor nieuwe ontwikkelingen eraan komen en speelt daar uitstekend op in.' Dat heeft zeker geholpen bij het binnenhalen van de ERC-prijs.' Maar hij wil een kanttekening plaatsen bij deze toekenning. 'Op de lijst met gelukkigen, staan opvallend veel Spinozawinaars en mensen van topuniversiteiten. Er zijn veilige keuzes gemaakt. Success breeds success, zeggen ze wel eens.'

Re:ageer