Wetenschap - 1 januari 1970

Geïnspireerd door de opstand

Lieselotte Heederik voelt zich helemaal thuis in het ‘wilde oosten’ van Europa. Ze zat enkele maanden in Polen en Bosnië, reisde met de studentenvakbond WSO naar Oekraïne en staat nu op het punt om naar Macedonië te vertrekken voor een stage bij het Interkerkelijke Vredesberaad (IKV). ‘Democratie is de belangrijkste ontwikkeling van de laatste eeuw.’

Lieselotte Heederik, onlangs afgestudeerd in Rurale ontwikkelingsstudies, is uitgeroepen tot studente van het jaar 2004. / foto Guy Ackermans

Op de dag dat ze haar visum voor Oekraïne moest ophalen om als verkiezingswaarnemer naar het land te kunnen, ging ze op het ministerie van Onderwijs ook felicitaties in ontvangst nemen. De studentenorganisaties ISO en LSVB en internetmagazine ScienceGuide.org hadden haar uitgeroepen tot student van het jaar 2004. ‘Ik was na de speeches nog net op tijd’, vertelt Heederik.
Ze is vereerd met de verkiezing, maar vindt het wel een beetje gek dat alleen zij wordt geëerd voor haar bijdrage aan de democratisering van de Oekraïense studentenbeweging. Bij de WSO heeft een hele projectgroep er hard aan gewerkt. ‘Maar laat ik het spel meespelen. Mijn verkiezing is een goed gebaar. Mensen denken bij Europa vaak niet verder dan de grenzen van de Unie, en beschouwen nieuw toegetreden landen als het ‘wilde oosten’. Door de fraude bij de presidentsverkiezingen was de Oekraïne in beeld, en daar kan niet genoeg aandacht naar toe gaan.’
Eind december, toen ze als waarnemer bij de nieuwe presidentsverkiezingen was, merkte Heederik dat het Nederlandse bezoek mensen een hart onder de riem stak. ‘Mensen waren beledigd dat Turkije wel mag toetreden tot de EU en Oekraïne niet. Ze voelden zich gepasseerd. Ik vind het ook raar dat de EU landen beoordeeld op hun regime en niet op het volk, terwijl dat wel de mensen zijn die bij de Unie komen.’

Solidariteit
Het grote Europese continent begon te trekken tijdens haar studie Rurale ontwikkelingsstudies. ‘Ik heb in 1999, toen ik een jaar gestopt was met studeren, stage gelopen op een boerderij in Polen. Daar werkten ook Oekraïense vrouwen. Bij één van hen ben ik toen op bezoek geweest. Wat me in die tijd vooral trof is dat het ook Europa is. Je begrijpt mensen beter. Het cultuurverschil tussen Nederlanders en Oekraïner is kleiner dan met bijvoorbeeld Indianen in Peru. Maar door één misstap in de geschiedenis, het communisme, lijkt het een compleet andere wereld.’
Toen Heederik in 2003 gevraagd werd voor een WSO-werkgroep die zich zou bezig houden met democratisering van de landelijke studentenvakbond UASS in Oekraïne, aarzelde ze niet lang. ‘Ik vind solidariteit en betrokkenheid met het buitenland heel belangrijk. Het is een soort verantwoordelijkheidsgevoel. Ik heb ook meer binding met Oekraïne dan met andere verre landen. Als je het land leert kennen zie je de culturele gelijkenis met Nederland. De meeste mensen zijn er ook hoger opgeleid.’
‘En werk bij de WSO is leuk. Je bent bezig met studentenrechten, inspraak, medezeggenschap, vrije toegang tot onderwijs. Wat is inspirerender dan daarover contacten te hebben met het buitenland? Ze zitten in een andere context, maar willen wel dezelfde kant op, terwijl de rectoren aan de andere kant nog ouderwetse partijleden zijn. En hier gebeurt niets meer; wij zitten in een rustige maatschappij’, aldus Heederik, die de Wageningse studentenvakbond ook een jaar bestuurde als voorzitter.
Democratie interesseert haar. ‘Het is de belangrijkste ontwikkeling van de laatste eeuw. De vraag is hoe het wordt ingevuld. Wie heeft er baat bij, gaat het om vrije economie of om mensenrechten? Het is lastig om te zeggen wat democratie nou precies is, maar het is wel de staatsvorm waarin het recht op vrije meningsuiting en mensenrechten het beste worden beschermd. Daarbij kan de maatschappij het bewind controleren en heeft het recht de straat op te gaan.’

Fraude
Om kennis te nemen van de situatie van studenten in Oekraïne reisde Heederik in september 2003 met de werkgroep van WSO naar het land, waarna in februari vorig jaar een delegatie naar Wageningen kwam voor een vakbondscursus. De studentenbond kreeg opnieuw een impuls door de fraude tijdens de presidentsverkiezingen, waardoor oppositiekandidaat Joesjenko verloor van de zittende premier Janoekovitsj. ‘De studentenleider van de staatsuniversiteit in Kiev zorgde ervoor dat studenten gingen staken. Terwijl in Sumi, een plaats ten oosten van Kiev, studenten vóór de verkiezingen in collegezalen nog duidelijk was verteld dat ze op Janoekovitsj moesten stemmen. Daar werd het recht op vrije overtuiging dus geschaad’, aldus Heederik.
Toen de verkiezingen uiteindelijk ongeldig werden verklaard en er een derde ronde kwam, ging Heederik namens de Europese studentenbond (ESIB) als waarnemer naar de verkiezingen. ‘Het leek me geweldig omdat je op zo’n dag in het epicentrum van de democratie zit. Hoewel er uiteindelijk weinig gebeurde. Ik ben langs zes stembureaus in Tsjerkasi geweest en bekeek bijvoorbeeld of het stembureau de hele dag open was, hoe de registratie van kiezers verliep en of er zegels op de stembus zaten. Bij één stembureau bleek je over het gordijn te kunnen zien wat iemand stemde, maar verder leek alles goed te gaan.’
Ze is op één stembureau bij het tellen van de stemmen geweest. Dat verliep ordelijk. ‘De meeste mensen deden het voor de derde keer in korte tijd. De stem die de biljetten voorlas werd steeds schorder. Het echoot nog na in mijn hoofd. Op dat moment zie je wat democratie is. Daar werd heel bewust mee omgegaan. Het is toch anders dan in Nederland, waar je op een knop drukt en de stemmachine het resultaat uitprint.’

Geïnspireerd
In maart gaat Heederik, die twee maanden geleden afstudeerde, terug naar de Oekraïne voor een seminar van de landelijke studentenvakbond UASS over het vormgeven van een organisatie. De landelijke studentenbond richt zich in eerste instantie op onderwijs. ‘Ze werken samen met de vertegenwoordigers van de universiteit. Die worden gekozen, net als de mensen die hun studie of hun faculteit vertegenwoordigen. Dat is eigenlijk democratischer dan bij ons.’
Door de verkiezingsfraude heeft de bond veel mensen op de been gekregen. ‘De naamsbekendheid is gegroeid en de opstand heeft studenten geïnspireerd. Ze zien dat er dingen mogelijk zijn. Nu willen ze die veranderingen ook binnen de leefwereld van de universiteit.’ Die sfeer proefde ze ook in de rest van de samenleving. ‘Ik was er op een moment van complete omwenteling. Mensen hebben nu veel hoop voor de toekomst, omdat er meer mogelijk lijkt dan eerst werd gedacht. De stemming is minder passief dan de vorige keer, toen het machtsblok veel zwaarder leek.’
Heederik hoopt dat door het seminar studenten door zullen gaan met hun strijd. ‘Ik hoop dat er iets als een studentenstatuur komt en dat de studenteninspraak wettelijk geregeld wordt. Belangrijkste is echter dat de corruptie verdwijnt. Nu maak je nog meer kans op een beurs als je een paar flappen bij je toelatingsexamen voegt.’

Yvonne de Hilster

Re:ageer