Wetenschap - 20 december 2001

Forum: Duurzaamheid: passepartout of panacee?

Forum: Duurzaamheid: passepartout of panacee?

We mogen er blij om zijn dat er weer wat discussie over 'duurzaamheid' komt na aanzetten van Rabbinge en Tielens. Het betekent dat, bij wijze van uitzondering, iets wat belangrijk is aandacht krijgt naast alles wat haast heeft. Als van Wageningen UR een bijdrage wordt verwacht, dan moet die natuurlijk primair in het academische vlak liggen met aandacht voor essenti?le vragen zoals: 'hoe moet duurzaamheid gedefinieerd worden?', 'hoe lang duurt duurzaam?' en 'hoe zouden we er mee om moeten gaan?' Afgeleide vragen, zoals 'hoe vermijden we de irritatie om er telkens weer over te moeten praten?' of 'hoe wekken we de schijn op dat alles onder controle is' zijn zaken voor de politiek, al kunnen we er in Wageningen UR best onze mening(en) over hebben.

Het begrip 'duurzaam' wordt te pas en te onpas gebruikt: duurzame ontwikkeling, duurzaam veilig, duurzaam bouwen, duurzame viskroketten, duurzame vernieuwing, duurzame mobiliteit, duurzame economische groei. Hierin betekent 'duurzaam' telkens wat anders. Het belangrijkste ecologische begrip is daardoor gedegenereerd tot een troetelmode van de reclame: je noemt iets duurzaam en je hebt weer gescoord zonder echt iets gezegd te hebben.

Laten we tenminste beginnen met een zinvolle definitie en alleen datgene duurzaam noemen wat voor ons nageslacht kwalitatief en kwantitatief voldoende ecologische goederen (fossiele brandstof, ruimte, schoon water en schone lucht, mineralen, enzovoorts) overlaat. Brundtland zou zich hierin kunnen vinden. En als we over ons nageslacht praten, dan gaat het over vele generaties. Duurzaam duurt dus lang, in principe eeuwig. In elk geval niet zo kort als een regeringsperiode. Het is een harde, maar ook zeer democratische definitie omdat rekening gehouden wordt met mensen die nog geboren moeten worden. Mensen dus die nog geen stem hebben in het wereldgebeuren, maar die wel de consequenties ondervinden van wat de huidige generatie met het milieu doet.

Het spreekt vanzelf dat zo'n heldere definitie een aanslag op ons luxe leventje kan beteken en dat er dus een natuurlijke neiging ontstaat het probleem te ontkennen (struisvogelpolitiek, ook een 'duurzaam' fenomeen) of om alternatieve acties te bedenken om de aandacht af te leiden (zoenoffers). Voorbeelden? Bij de verkoop van auto's het accent leggen op de vele extra's in plaats van op de effici?ntie. Discussies over hoeveel economische groei mogelijk is in plaats van hoeveel die eigenlijk naar beneden moet. Beweren dat we zoveel milieubewuster geworden zijn dankzij de ICT-verworvenheden (je maakt mij niet wijs dat computers geen energie nodig hebben en dat er nu vrijwel geen papier meer gebruikt wordt). Er op hameren dat het Schipholprobleem geregeld is als er afspraken gemaakt zijn over de geluidshinder (in werkelijkheid gaat het om energiegebruik en kooldioxide-emissie). Duurzaam bouwen is feitelijk duurzaam grond aan de open ruimte onttrekken en, omdat de te bouwen huizen en bedrijven energie en grondstoffen nodig hebben, duurzaam beslag leggen op ecologische voorraden. Ergo, het tegendeel van duurzaam. Zeggen dat het zo fantastisch gaat met het milieu omdat er nu minder zwavel en stikstof in de lucht komt, maar niets doen aan de toenemende CO2-uitstoot, die een maat is voor het fossiele-energieverbruik. Of je eigen verantwoordelijkheid uit de weg gaan door deze emissie af te kopen via ontwikkelingslanden. Nog erger is het om te stellen dat een groeiende economie nodig is om geld te verdienen om aan milieuzorg te doen.

Een hele litanie, die wrevel oproept. Zo zij het. Als je het probleem maar niet afdoet met een selectie uit het kretenpakket ('daar heb je weer zo'n doemdenker, maar de Club van Rome heeft ook geen gelijk gekregen' of 'weer zo'n academicus die vanachter zijn bureau wel even zal vertellen hoe de wereld in elkaar steekt') of met de bewering dat het bovenstaande geen sociale basis heeft. Zeker niet: het probleem van onduurzaamheid is juist ontstaan door die sociale basis, bestaande uit het krachtenspel in het huidige parlement.

Wat dan wel? In de eerste plaats alsjeblieft een beetje bewustwording.

Je zou je schuldig moeten voelen als je milieu-onvriendelijke dingen doet of eet. Zoals vliegvakanties naar Antarctica of walvispat? eten met Chileense champagne. Of heel wat alledaagsere dingen.

Collectief zullen we af moeten van de gedachte dat de bevolking en de consumptie per hoofd alsmaar moeten toenemen. En als je wilt volhouden dat economische groei nodig is, zeg er dan wel bij voor hoe lang. Tot Nederland helemaal volgebouwd is, of tot er nog zoveel procent beschikbaar is? Je kunt toch niet volhouden dat de huidige generatie wel mag groeien maar de komende generaties niet? Bevolkingspolitiek heet een taboe te zijn maar ik denk dat er niet aan te ontkomen valt. Denk niet meteen aan vreemdelingenhaat: als er in Nederland plaats is voor een zeker aantal mensen (en koeien, paarden, vliegen en betweters) dan is het de taak voor het parlement om vast te stellen hoeveel daarvan autochtoon moeten (of mogen) zijn. Niet iedereen belast het milieu even sterk; er kunnen meer mensen bij ons terecht als ze maar een kleinere ecologische voetafdruk hebben.

Dit laatste brengt me uiteindelijk tot de, op den duur noodzakelijke, invoering van quoteringen, vroeger met het onprettiger woord 'distributie' aangeduid. Als ruimte, schoon water, fossiele brandstof, enzovoorts schaarser gaan worden, moet een systeem ontwikkeld worden waarin ieder zijn deel krijgt, onafhankelijk van hoe rijk je bent.

Het zou waardevol zijn als deze bijdrage zou leiden tot een discussie over belangrijke zaken; de haastklusjes kunnen we dan overlaten aan de politiek.

Hans Lyklema,

laboratorium voor Fysische Chemie en Kollo?dkunde

Re:ageer