Wetenschap - 14 maart 2002

Essay: Op Tijd

Essay: Op Tijd

De missie van Wageningen UR, 'Gezond voedsel in een leefbare wereld' behoeft aanscherping. Het streven dat in de missie is verwoord is goed, maar in deze vorm te vrijblijvend en te veel gericht op bedienen van lokale belangen van de welvarende westerse economie?n. Drie woorden moeten er aan vooraf gaan: 'Op tijd voldoende'. Voor die leefbare wereld zijn er namelijk twee bedreigingen: sociale erupties als gevolg van ongelijke welvaartsverdeling, en uitputting en vervuiling van het milieu als gevolg van de te verwachten ongebreidelde (maar legitieme) welvaartsgroei van niet-westerse economie?n.

De wereld kan zich op dit moment de bijvoeglijke naamwoorden 'gezond' en 'leefbaar' simpelweg nog niet veroorloven. Voordat we ons namelijk aan de verwerkelijking van die oorspronkelijke missie kunnen wijden, moet de benodigde groei eerst duurzaam tot stand worden gebracht. Hierin spelen de beschikbaarheid van voedsel en leefbaar gebruik van de ruimte een sleutelrol. Wageningen UR, als wereldwijd erkend kenniscentrum op dit gebied, moet zich realiseren dat het, door zich slechts te richten op de kwaliteit van leven, de gesignaleerde bedreigingen lijkt te negeren. Als elke WageningUR een eed op de urgentie aflegt, zal de missie van haar vrijblijvendheid ontdaan zijn. Dit draagt bij tot bezieling met als consequentie dat Wageningen UR niet meer vatbaar zal zijn voor sturing op basis van nationale aspiraties.

Sociale onrust en voedselnood

In de missie van WUR is sprake van een 'leefbare wereld'. Dat begrip moet volgens ons letterlijk worden opgevat. Zoals recent nogmaals door het Wageningen Platform for Food Security benadrukt, lijden op dit moment nog teveel mensen honger. In bredere zin gaat het om een ongelijke verdeling van voedsel ?n welvaart over de wereld. Wij pleiten er dan ook voor dat Wageningen UR haar aandacht daadwerkelijk en met volle kracht richt op de vraagstukken rond voedselvoorziening zoals die op mondiale schaal spelen.

Van de twee wereldbedreigende consequenties van voedselgebrek is de eerste sociale onrust. Mensen met honger, en mensen met een duidelijke welvaartsachterstand, vormen een vruchtbare voedingsbodem voor sociale onrust. Onrust die, zoals we recent hebben gezien, zich gemakkelijk tegen de westerse wereld en haar welvaart kan keren. Onze eigen veiligheid en onze eigen welvaart worden dus bedreigd door gebrek aan welvaart en veiligheid elders.

De tweede wereldbedreigende consequentie van de ongelijke verdeling van voedsel en welvaart is paradoxaal genoeg de economische groei die de wereld op korte termijn onleefbaar maakt. Dat de niet-westerse landen zich net zo willen ontwikkelen als de westerse economie?n kan niet anders dan een legitiem streven worden genoemd. Als dit echter gebeurt met een zelfde aanslag op de geologische en ecologische bronnen waaruit de westerse wereld ook al putte, dan lijkt het waarschijnlijk dat dit ten koste gaat van de leefbaarheid van de gehele aarde.

Welke van die twee bedreigingen als het meest urgent moet worden gezien is afhankelijk van het perspectief. Voor de westerse wereld is het wellicht het meest urgent de sociale erupties in te perken. Deze hebben op korte termijn een dramatische invloed op ons welvaartsniveau. Gezien de bedreiging van het wereldmilieu is het echter ook essentieel om de inhaalslag in voedselvoorziening en welvaartsgroei duurzaam te laten verlopen.

Bij het direct beperken van sociale onrust speelt Wageningen UR amper een rol. Dat is meer het werkgebied van de politiek, waarin de wetenschap hooguit de relaties tussen keuzes en hun consequenties kan aangeven. Wageningen UR kan wel helpen bij het verbeteren van de voedselvoorziening, maar vooral bij het verduurzamen van de groei. Een eerste taak van Wageningen UR daarin ligt in het geven van technologische steun op het gebied van voedselproductie en -distributie onder uiteenlopende klimatologische en culturele omstandigheden. Daarnaast is het van belang de economische groei te ontkoppelen van ingrijpende effecten op het milieu.

Duurzame ontwikkeling

Als de wereld de eerste jaren doorkomt zonder sociale onrust of milieuvernietigende groei, moet ze zich daarna ook nog duurzaam kunnen ontwikkelen. Daarvoor moet echter het tempo van technologische vernieuwing van de laatste tientallen jaren worden volgehouden. En die benodigde innovaties moeten vooral uit de westerse landen komen. Aangezien deze al ruimschoots in hun primaire levensbenodigdheden voedsel, water, mobiliteit en huisvesting voorzien hebben, baseren zij hun verdere welvaartsgroei op diensten en 'kennisproducten'. Dergelijke ontwikkelingen uiten zich in zeer verschillende vormen, respectievelijk het verhogen van de immateri?le welvaart van de eigen bevolking, en het helpen duurzaam opbouwen van materi?le welvaart in arme landen.

In het eerste geval worden bijvoorbeeld functional foods, hypo-allergene producten en super-hygi?nische processen ontwikkeld. Ironisch genoeg kunnen specialistische innovaties ten behoeve van gezondheid op iets langere tijdschaal averechts werken. Hypo-allergeen voedsel maakt mensen nog gevoeliger voor kleine contaminaties, en super-hygi?nische leef- en consumptiesituaties leiden tot verhoogde incidentie van auto-immuunziekten zoals astma.

In het tweede geval worden arme landen geholpen zich met behulp van onze kennis sneller te ontwikkelen, en kunnen ze met onze op schade en schande gebaseerde ervaring van de laatste eeuw sociale erupties en milieurampen omzeilen. Voorbeelden zijn het met zo min mogelijk water telen van gewassen, het isoleren van nutritionele eiwitten uit planten, en het duurzaam intensiveren van de plantaardige landbouw. Dergelijke innovaties dragen daadwerkelijk bij aan een duurzaam welvarende wereld. En omdat de wereldeconomie?n sterk gekoppeld zijn, is het zodanig voorkomen van onrust elders ook een vorm van het zekerstellen van de eigen welvaart.

Volgens de New Yorkse professor Ausubel wordt echter het sociaal en milieutechnisch duurzaam maken van de wereld nu juist het meest belemmerd door de tanende interesse voor technologie in de westerse wereld. Dit uit zich zowel in het afwijzen van technologische vernieuwingen, als in een neergang van het aantal studenten voor de natuurwetenschappelijke en technische disciplines. Versnippering van onderzoekscapaciteit moet dan zeker voorkomen worden. Laat het bestaande enthousiasme bij Wageningen UR voor het oplossen van 'voedsel en groen'-problemen ingezet worden waar ze het meest nodig is. Een grote complicatie is echter dat, zoals de VN expliciet argumenteert, marktgestuurde technologieontwikkeling vrijwel per definitie ertoe leidt dat arme landen geen toegang krijgen tot specifiek voor hun problemen ontwikkelde technologie. Wil Wageningen UR haar eigen missie serieus nemen, dan zal zij dus, tegen de huidige trend in, marktgerichtheid moeten loslaten. Beter en algemener is vraagsturing, maar dan een vorm waarbij het belang van een vraag onafhankelijk is van de financi?le positie van de vraagsteller.

Wat betekent dit voor Wageningen UR?

Voordat we aan gezond en leefbaar toekomen, moeten we eerst de kwantiteit veiligstellen. En als dat niet op korte termijn gebeurt, hoeft het niet meer. We hebben dus haast, veel haast. Maar het lijkt wel alsof dat zelden wordt doorvoeld. Juist het feit dat uiteindelijk de kans op welvaart van onze kindskinderen in het geding is, zou de missie gevoelswaarde moeten geven. Het resultaat zal zijn dat we naast kritisch en probleemgericht te zijn ook zeer onafhankelijke standpunten kunnen innemen, die zelfs tegen die van de opdrachtgevers kunnen indruisen. Als de urgentie voor het verkrijgen van oplossingen van de wereldproblemen binnen Wageningen UR breed doorvoeld wordt, zal zodoende zelfs vraagsturing niet meer effectief zijn. De belangrijkste onderzoeksfocus zal verschuiven van de lokale, door de markt bepaalde onderwerpen naar urgente vraagstukken op wereldschaal. LNV zal als consequentie daarvan ook de kosten niet meer willen dragen. In lijn met de nieuwe missie wordt Wageningen UR dan internationaal onderzoeksinstituut, bijvoorbeeld onder VN-vlag. Maar ook dan heeft Nederland nog veel aan Wageningen UR: sommige onderzoeken zullen spin-off toepassingen genereren die ook voor Nederland interessant zijn, onderzoeksgeld van de FAO of van andere VN-afdelingen stroomt binnen, en bovenal zal Wageningen UR op waarlijk duurzame wijze aan de bescherming van de nationale welvaart bijdragen.

wurm, januari 2002

Onder de naam wurm schrijven Floor Verdenius en Hans Schepers incidenteel commentaren en columns over WUR: http://www.geocities.com/fverdenius/wurm, wur_wurm@yahoo.com

Re:ageer