Wetenschap - 6 januari 2010

Een goede pers

tekst:
Broer Scholtens

Wageningse wetenschap doet het goed in de media. Van bosbranden, schimmelinfecties bij muggen, tot de gunstige effecten van het eten van chocola. 'Je onderzoek staat even in het middelpunt van de belangstelling. Dat geeft erkenning.'

01_coverplaat_media_en_wetenschap_miesjel_van_gerwen.jpg
Ze zat aan tafel in De Wereld Draait Door, ze was te zien op TV Gelderland en te horen in nieuwsuitzendingen van Radio 1. Kranten als De Telegraaf en het Agrarisch Dagblad schreven nieuwsberichten over haar onderzoek. En ook het tijdschrift New Scientist en de website ScienceDaily wilden eind september met Marit Farenhorst praten over haar schimmelonderzoek ter bestrijding van malaria. Aanleiding was een artikel in het wetenschappelijk tijdschrift PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences) over een biologische bestrijdingstechniek om malariamuggen te lijf te gaan.  
De Wageningse entomologe deed onderzoek aan bepaalde schimmels die malariamuggen kunnen infecteren en binnen enkele dagen doden. Ze toonde aan de dat de schimmel Beauveria bassiana  zijn infecterende en dodende werk ook doet bij malariamuggen die resistent zijn geworden voor chemische bestrijdingsmiddelen, en dat deze resistentie afneemt door de schimmelinfectie.
Malaria is een wereldprobleem, een onderwerp dat mensen aanspreekt, zegt Farenhorst. De entomologe maakte een concept-persbericht dat na wat aanpassingen op de verschijningsdag van het PNAS-artikel op de website van Wageningen UR  werd gezet en via e-mail verspreid. 'Dezelfde dag nog belden diverse media zoals het Algemeen Dagblad en de NOS Radio om een toelichting.'
Een publicatie in een gerenommeerd wetenschappelijk tijdschrift met een hoge impactfactor is voor de universitaire voorlichtingsdienst een goed moment om naar buiten te treden. 'Een organisatie kan zich dan profileren. Dat levert nationale en internationale naamsbekendheid op', stelt wetenschapsvoorlichter Jac Niessen van Wageningen Universiteit. 'Het is een manier om studenten en externe financiers voor ons te interesseren. Bovendien laat je zien wat er met onderzoeksgeld wordt gedaan.'
Maar ook voor de onderzoeker en voor de groep waarin hij of zij werkt, is het een topmoment, zo'n publicatie in een sterblad.  Niessen: 'Vaak gaat de kurk van de fles. Het is goed voor de sfeer in de onderzoeksgroep en er gaat een sterke stimulans van uit.'
Publiciteit, zegt muggenonderzoekster Marit Farenhorst, is geen hoofddoel. 'Ik wil graag over mijn onderzoek vertellen. Als onderzoeker heb je de verantwoordelijkheid te laten zien wat je doet. Ik heb bovendien genoten van de publiciteit; het is erg leuk geweest. Twee weken achtereen hing er elke dag wel een journalist aan de telefoon. Tijdrovend, maar dat is geweest. Nu is het weer hard werken aan het proefschrift.'
Gein en gezondheid 
Er verschijnen jaarlijks ongeveer twintig 'Wageningse' artikelen in hoge-impacttijdschriften als Science,
Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) en bladen van de Britse Nature-groep, schat wetenschapsvoorlichter Jac Niessen. 'Vijf daarvan halen veel publiciteit.' Volgens Niessen is van tevoren te voorspellen welke. 'Media hebben interesse in onderwerpen die zijn gerelateerd aan menselijk welzijn en gezondheid, zoals zout in voedsel.'  Ook 'geinige' onderwerpen slaan aan, zoals de demonstratie van de robotvogel Roboswift in het voorjaar van 2008 of het onderzoek van microbioloog Willem de Vos over een 'bacterie met grijparmpjes.' Veel media maakten hier half oktober een nieuwsbericht over naar aanleiding van een PNAS-artikel. 'Veel fundamenteel onderzoek is boeiend, maar alleen als de lezer bekend is met het onderwerp', aldus  Niessen. 
Ook bodemkundige Cathelijne Stoof werd suf gebeld nadat een persbericht over haar bosbrandonderzoek naar de media was gestuurd. 'VPRO Noorderlicht Radio, de Wereldomroep, Omroep Gelderland hingen direct na het verschijnen aan de telefoon. Ik was in Portugal voor onderzoek. '
Bij Stoof ging het (nog) niet om een belangwekkende publicatie in een toptijdschrift. Het persbericht deed de wereld kond van een experimentele brand in Portugal die eind februari moedwillig was aangestoken om in kaart te brengen wat er in de bodem gebeurt.
Het persbericht verscheen drie dagen na de brand. 'Om ons tijd te geven meetgegevens en bodemmonsters te verzamelen. Op dat moment waren er ook spectaculaire beelden en foto's beschikbaar van de brand.' Stoof maakte het concept voor het persbericht en stelde een boekje samen met achtergrondinformatie en fotomateriaal, dat ze verspreidde onder belangstellende journalisten en op haar website plaatste.
In 2007 had ze al eens contact gehad met belangstellende wetenschapsjournalisten op de jaarlijkse Bessensap-dag van NWO. De onderzoeksorganisatie probeert dan wetenschappers in contact te brengen met de media. 'Met zeven journalisten die ik daar heb ontmoet, heb ik contact gehouden. Ik wil voorlichting geven over wetenschap. Een experimentele bosbrand is dan een mediageniek onderwerp dat je goed kunt wegzetten in de media.' De publiciteit heeft haar wel veel tijd gekost, bekent Stoof. 'Komt er een tv-ploeg dan ben je al gauw een dag aan het draaien. Ik was best vereerd toen de actualiteitenrubriek Netwerk, toch een gerenommeerde rubriek, mij maanden later tijdens de bosbranden begin september in Schoorl om commentaar vroeg, als bosbrandexpert.'
Veel geleerd? Stoof: 'Ja. Er zijn journalisten die zich voorbereiden en die goede vragen stellen, die werken vooral bij wetenschappelijk georiënteerde bladen. Er zijn er ook die hun huiswerk niet doen; journalisten die niet de moeite nemen zich in te lezen en die de invulling van een item volledig aan mij overlieten zonder zelf een idee te hebben. Zo was er een tv-rubriek die met het voorstel kwam om een brandje te stichten in het bos, voor spectaculaire beelden. Zonder zich te realiseren dat die moedwillige experimentele brand in Portugal niet door mij is aangestoken, maar door uiterst ervaren Portugese brandweerlieden. Er zijn media, meestal televisie, die meer op zoek zijn naar sensatie dan naar wetenschap.'
Waren er hoogtepunten? 'Ja, naast Netwerk, een groot omslagartikel in het populaire wetenschapsblad Quest onder de fraaie kop Bewust in brand', zegt Cathelijne Stoof zonder enige aarzeling. 'Het blad maakte een drie pagina lange rapportage van die experimentele brand in Portugal. Een hoogtepunt; zowel de tekst als de bijgeplaatste foto's. De redacteur had zich van tevoren in het onderwerp verdiept. Het artikel mocht ik voor publicatie op feitelijke onjuistheden controleren.'
Wagenings onderzoek haalt ook buitenlandse media, soms zelfs de belangrijkste headlines. 'Het hoogtepunt van mijn media-escapades was een bezoek aan een chocolaterie in Wageningen met een tv-ploeg van de Amerikaanse televisiezender CBS', zegt voedingsonderzoeker Brian Buijsse. 'Voor de Nightly News-show. Het was moeilijk niet te veel wetenschappelijke vaktaal te gebruiken; nu zou ik daar meer op letten.'
In 2006 meldde Buijsse dat het dagelijks verorberen van vier gram cacao resulteert in een bloeddrukverlaging van enkele punten dankzij anti-oxidanten inde chocola, zoals polyfenolen. Chocola-etende mannen lopen daardoor een vijftig procent lager risico op een hartaanval dan niet-cacao-eters, turfde Buijsse. De voormalig Wageningse onderzoeker werkt nu als postdoc op het Duitse voedingsinstituut DifE (Deutsches Institut für Ernährungsforschung) in Potsdam, aan vergelijkbaar epidemiologisch anti-oxidantenonderzoek als waarop hij in 2008 in Wageningen promoveerde.
Zijn onderzoeksresultaten, gepubliceerd in het Amerikaanse artsenblad Archives of Internal Medicine, sloegen in 2006 in als een bom. Iedereen wilde hem spreken, in binnen- en buitenland. Alle landelijke kranten en nieuwsrubrieken op radio en tv brachten het bericht. Buijsse: 'De media-aandacht hield weken aan. Na enkele weken hebben we besloten alleen selectief verzoeken om gesprekken te honoreren.'
'Het was spannend, ik had toen nauwelijks ervaring met journalisten. De boodschap is best moeilijk. Veel journalisten willen grote uitspraken maar op basis van één studie zijn geen aanbevelingen op te stellen over een gezonde cacaoconsumptie; daar is het nog te vroeg voor. De media-aandacht was erg leuk, je onderzoek staat even in het middelpunt van de belangstelling. Dat geeft erkenning. Media-aandacht versterkt bovendien je netwerk, met journalisten en ook met collega-onderzoekers. Het heeft er aan bijgedragen dat ik nu word gezien als een van de experts op het gebied van cacao en gezondheid.'
De media moesten het de eerste dagen na het verschijnen van het persbericht doen met het toelichtende commentaar van zijn Wageningse promotor, Daan Kromhout. Buijsse was op het moment van verschijnen in de Verenigde Staten, op vakantie. De week daarop moest hij er op een medisch congres een lezing houden over zijn chocolade-onderzoek. Of het niet stom is op zo'n moment suprême onbereikbaar te zijn? 'Jammer', noemt Buijsse het liever. 'Het was niet duidelijk wanneer het artikel precies zou verschijnen, het vliegtuigticket was toen al geboekt. Kromhout heeft zich uitstekend gekweten van zijn taak.'
Voedingsonderwerpen doen het goed in de media, merkte ook Michiel Kleerebezem, buitengewoon hoogleraar Microbiologie aan Wageningen Universiteit en werkzaam bij het zuivelinstituut NIZO.  Hij leverde het eerste moleculaire bewijs dat probiotica - bacteriën - in consumentendrankjes als Yakult, Actimel en Vifit de activiteit beïnvloeden van genen in de darmwand. Een publicatie daarover in PNAS leidde tot een nieuwsbericht op de voorpagina van de Volkskrant: 'Bacteriedrankje helpt weerstand'.  
Zeker dertig tot veertig nieuwsberichten verschenen er in kranten en tijdschriften. Bovendien pakten de landelijke kranten in de wetenschapsbijlagen uit met achtergrondartikelen, aldus Kleerebezem. 'Ik ben door verschillende nieuwsrubrieken op de radio geïnterviewd. Soms kort, telefonisch; één keer twintig minuten in de studio.  'Alle ervaringen - op één na, van een columnist in Bionieuws die merkwaardige verbanden legde - waren positief. De journalisten gaven me de kans om conceptartikelen van tevoren te lezen en waar nodig te corrigeren. Er zijn geen uitspraken uit hun verband getrokken.'

Re:ageer