Wetenschap - 1 januari 1970

Een eigentijds ‘renaissancemens’

Aquatisch ecoloog prof. Marten Scheffer publiceerde over omslagen in ecosystemen, veranderingen in de publieke opinie en de opwarming van de aarde. En alsof dat nog niet divers genoeg is wil hij ook de jeugd van vandaag bewust laten genieten van de rijkdommen van de natuur. Een portret van een man die zich 'intellectuele globetrotter' noemt, door de ogen van zijn collega's en co-auteurs.

Marten Scheffer (op de hurken) zoekt, na afloop van de presentatie van zijn populair-wetenschappelijke boek 'Vijver, plas en sloot', samen met zijn kinderen naar waterdiertjes in botanische tuin de Dreijen. / foto Wim van Hof

Marten Scheffer is een productieve wetenschapper, en het lijkt wel alsof hij de laatste jaren almaar productiever wordt. Hij schreef een wetenschappelijk boek over de ecologie van ondiepe meren en meer dan negentig wetenschappelijke artikelen. Alleen al dit jaar werden er vijf stukken onder zijn naam gepubliceerd in internationale wetenschappelijke tijdschriften. En er is een boek onderweg over de stabiliteit in ecosystemen bij de prestigieuze Princeton University Press.
Scheffer is ook een man met een missie. Hij voelt zich verwant met een schrijver als Jan Wolkers die veel en liefdevol over de natuur schrijft. En hij wil graag het werk voortzetten van de schoolmeesters Jac. P. Thijsse en Eli Heimans, stelde hij bij de presentatie van het populair-wetenschappelijke boek 'Vijver, plas en sloot'. 'Ze schreven zo mooi dat je meteen naar buiten wilde.' Niet voor niets werd bij de boekpresentatie de schoolklas van zijn kinderen uitgenodigd om met schepnetjes de vijvers van botanische tuin de Dreijen in Wageningen te onderzoeken.
Overal lijkt Scheffer verstand van te hebben. Als ecoloog schrijft hij net zo makkelijk over salamanders in vijvers als over de stabiliteit van het ecosysteem in zo'n vijver. Samen met de Canadese sociologe prof. Frances Westley en de Amerikaanse econoom prof. William Brock concludeert hij dat er dwarse, charismatische denkers nodig zijn om de starre publieke opinie te doorbreken. En onlangs nog schreef hij met de klimatologen dr. Victor Brovkin van het Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung en dr. Peter Cox van het Britse Hadley Centre dat de opwarming van de aarde te optimistisch wordt ingeschat.

Groter plaatje
Het is deze breedte die Scheffer tot een uitzonderlijke wetenschapper maakt, leert een rondgang langs een bonte verzameling internationale wetenschappers waarmee Scheffer in de loop van de jaren artikelen publiceerde. 'Hij is de persoon die dingen in een groter plaatje kan zetten', aldus dr. Sandor Szabo, ecoloog bij het Hongaarse College of Nyíregyháza en tussen 1999 en 2001 postdoc bij Scheffer. 'Hij kan de juiste personen en de juiste hersenen bij elkaar halen.' Ook sociologe Westley ziet Scheffer als bruggenbouwer. 'Hij luistert nauwkeurig, introduceert zijn eigen concepten en weet met tekeningen en diagrammen alle concepten aan elkaar te verbinden.'
De grote wetenschappelijke doorbraak voor Scheffer was het artikel dat hij in 2001 schreef voor Nature, over de plotselinge omslagen in aquatische ecosystemen zoals meren. Aquatisch ecoloog dr. Dietmar Straile van de Universität Konstantz schreef meerdere artikelen met hem. 'Hij had al een goede naam in de aquatische en ecologische wetenschappen, maar het maakte hem bekend bij een breder wetenschappelijk publiek.'
Volgens medeauteur prof. Steve Carpenter van de University of Wisconsin was het artikel in Nature een 'landmark', ook vanwege de multidisciplinaire aanpak. 'Het bracht wetenschappers bij elkaar met kennis over terrestrische systemen, over de interactie tussen atmosfeer en landoppervlak, en over sociale systemen.'
Dat Scheffer veelzijdig is, blijkt uit de diverse redenen waarom co-auteurs hem waarderen. Klimatoloog Brovkin, waarmee Scheffer onlangs een artikel publiceerde over de opwarming van de aarde, vond als modellenman de samenwerking met de Wageninger prettig vanwege zijn expertise met veldwerk. Carpenter daarentegen vindt vanuit zijn achtergrond met grootschalige ecologische experimenten juist Scheffer's modellen en ideeën over grote veranderingen in meren interessant.

'Scheffer kan de juiste personen en de juiste hersenen bij elkaar halen'
Netwerk
Scheffer ontmoette zijn meeste co-auteurs veelal op wetenschappelijke bijeenkomsten in het buitenland. De titel 'intellectuele globetrotter' die hij voor zichzelf bedacht, lijkt dan ook toepasselijk. En het lijkt erop dat Scheffer dat aan het institutionaliseren is. Hij is lid geworden van het wetenschappelijke netwerk de Resilience Alliance (RA). Zowel Carpenter als Westley leerde Scheffer kennen via dit netwerk.
De RA is een zeer diverse groep van wetenschappers van een twintigtal internationale universiteiten, die zich richt op zowel theoretisch als experimenteel onderzoek naar de dynamiek van sociale en ecologische systemen om zo te komen tot een beter begrip van de fundamenten van duurzaamheid. Daarin past dus zowel Scheffer's onderzoek naar ecologische omslagen in aquatische ecosystemen als de omslagen in de publieke opinie.
De multi- en interdisciplinaire aanpak die de RA voorstaat, is Scheffer op het lijf geschreven, vindt Westley. 'Hij is sympathiek, tolerant en geduldig, en dat maakt hem een ideaal lid in een interdisciplinair team. Scheffer is de belichaming van de interdisciplinair, onze 21ste eeuwse equivalent van de renaissancemens. Maar hij is ook erg bescheiden, dus ik ben zeker dat hij wel gegeneerd zal zijn door deze lof.'
Het is het analytische vermogen van Scheffer die dit alles mogelijk maakt, denkt bioloog dr. Luis Zambrano van de Universidad Nacional Autónoma de México. 'Scheffer kan paden begrijpen binnen elk dynamisch systeem, door de complexiteit van vele variabelen te versimpelen in een aantal sleutelvariabelen. Hij begon daarmee bij watersystemen, maar ik denk dat hij nu begrijpt dat zulke types van interacties in vele andere systemen bestudeerd kunnen worden.'
Volgens Brovkin is de interdisciplinaire aanpak ook de enige manier om tegenwoordig wetenschappelijk ergens te komen. 'Doorbraken komen meestal tot stand op de grenzen van de disciplines. Om vrijelijk te kunnen oriënteren in zo'n interdisciplinaire omgeving heb je een goed overzicht nodig van concepten uit verschillende velden, en een zeer brede interesse. Scheffer bezit een goed begrip van verschillende wetenschappelijke onderwerpen, en dat maakt hem succesvol in het opkomende interdisciplinaire onderzoek.'

Martin Woestenburg

Re:ageer