Organisatie - 2 juli 2020

Een Afrikaans perspectief op Afrikaanse problemen

8

De nieuwe cursus Afrikaanse filosofie, gegeven door Birgit Boogaard, heeft de WUR-excellent education prijs gewonnen in de categorie specialized courses. Resource sprak met haar over dit bijzondere vakgebied.

Tekst Tessa Louwerens Illustratie Birgit Boogaard

‘Het is een enorme erkenning voor dit relatief nieuwe veld binnen WUR, vertelt Boogaard via Skype. Op de achtergrond hangt een lap met een Afrikaanse print uit Mozambique. ‘Die gebruik ik normaalgesproken bij college, nu is die handig om de rommel weg te werken.’
Boogaard heeft zelf veel tijd doorgebracht in Afrika en woonde ook twee jaar in Mozambique waar ze haar postdoc onderzoek deed. Haar ervaringen in Afrika neemt ze mee de collegezaal in. ‘Het is belangrijk te beseffen dat wij vanuit een Eurocentrisch perspectief denken en naar de wereld kijken.’ Dat is voor veel studenten een eyeopener. ‘Ik vertel mijn studenten over ons project in Mozambique en laat ze daarop reflecteren. Op welke manieren was mijn denken daar Eurocentrisch?’

Aannames
In Mozambique werkte Boogaard aan een ontwikkelingsproject voor geitenhouders. ‘We hielpen hen hun productie te verhogen en meer inkomsten te generen. We betrokken de geitenboeren erbij en vroegen wat voor hen belangrijk was.’ Maar de wezenlijke vraag: wat betekent ontwikkeling voor deze mensen? Is dat alleen economische ontwikkeling?, werd volgens Boogaard niet gesteld.  ‘In het begrip ‘ontwikkeling’ zit de aanname dat Afrika achter loopt en dat mensen daar geholpen moeten worden om op ons Westerse niveau te komen.’ 
Dit Eurocentrisch denken is volgens Boogaard problematisch, maar ze veroordeelt niemand. ‘Dit is hoe we zijn opgevoed en opgeleid. We doen dingen met de ‘beste intenties’, vaak vanuit onwetendheid. Het gaat erom dat we ons daarvan bewust worden.’

Wereldbeeld
Met dit vak wil Boogaard de deur openen naar deze andere wereld. ‘Ik had zelf als student erg graag deze inzichten gehad voor ik naar Afrika ging. Ik voerde heel open gesprekken met geitenboeren, maar had toch het gevoel dat ik iets miste. Eenmaal terug in Nederland raakte ik per toeval aan de praat met intercultureel filosoof Heinz Kimmerle (1930-2016), die veel heeft geschreven over Eurocentrisme in de filosofie. Via hem hoorde ik voor het eerst over Afrikaanse filosofie. Toen viel ineens het kwartje.’
In Mozambique onderzocht Boogaard de rol van geiten in de gemeenschap. ‘De mensen spraken over hun voorouders en ik begreep dat die een belangrijke rol spelen, maar kon er niet precies mijn vinger op leggen.’ Via de Afrikaanse filosofie leerde ze dat een Afrikaanse gemeenschap naast de levenden ook bestaat uit de levende doden – vaak voorouders genoemd - en de nog-niet-geborenen.
‘Deze onzichtbare wereld is vanuit Westers perspectief vaak lastig te begrijpen en werd bovendien door het koloniale denken ten onterechte als primitief en minderwaardig gezien. Een beter begrip hiervan geeft ons juist dieper inzicht in bijvoorbeeld mens-natuur relaties en duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen. Je dankt je voorouders voor het nalaten van het land en zorgt dat het in goede staat blijft voor de volgende generaties. Dat is iets waar wij in het Westen van kunnen leren. In plaats van te zeggen: deze boeren zijn niet comercieel genoeg en we gaan ze helpen de productie te verhogen.’

In het begrip ontwikkeling zit impliciet de aanname dat Afrika achter loopt


Zo kwam Boogaard op het idee om dit keuzevak Afrikaanse Filosofie in 2018 te introduceren bij WUR. ‘We hebben dit perspectief nodig. Zeker in de internationale context waar WUR in werkt. Het leert je op een andere manier te kijken naar grote vraagstukken rondom WUR-onderwerpen als voedselvoorziening, natuurconservatie en milieu.’

Verbondenheid
Boogaard benadrukt dat het vak een introductie is in de Afrikaanse filosofie. ‘Afrika is enorm divers en dat geldt ook voor filosofie. Wij stippen een paar onderwerpen aan, zoals Ubuntu, een belangrijke filosofie die over heel Afrika verspreid is. Een gezegde in Ubuntu-filosofie is bijvoorbeeld Umuntu ngumuntu ngabantu in Zulu. Vrij vertaald Een mens is een mens door andere mensen of Ik ben, omdat wij zijn. Boogaard: ‘Het gaat ervanuit dat je menselijkheid wordt bevestigd door verbinding met andere mensen.’ Die verbondenheid probeert ze ook in haar klas te brengen. ‘We bestuderen niet alleen de filosofie: ik wil dat de studenten het ervaren. De basis van een respectvolle dialoog is luisteren, zonder te oordelen.’ Om dat te oefenen interviewen de studenten elkaar over hun standpunten. ‘Ze oefenen om de ander niet alleen rationeel te begrijpen, maar ook vanuit hun hart de ander werkelijk te zien.’ Boogaard is onder de indruk van haar studenten. ‘Het verrast mij hoe goed ze in staat zijn, en het lef hebben, om kritisch naar zichzelf te kijken. Zeker op die jonge leeftijd.’

Ik had als student graag deze inzichten gehad voordat ik naar Afrika ging

Verschillende Afrikaanse filosofen passeren de revue in de cursus en Boogaard ziet zichzelf vooral als facilitator. ‘Zelf ben ik opgegroeid in een Westerse samenleving met een Westerse opleiding en culturele achtergrond. Wat ik nu onderwijs, is op basis van de input van Afrikaanse filosofen. Zo krijgen de studenten een Afrikaans perspectief op Afrikaanse problemen.’ Boogaard hoopt dat de prijs een opstapje is om het vak een structurele plek te geven in het curriculum. ‘Het feit dat dit vak zo gewaardeerd wordt door studenten, laat ook wel zien dat het een gat vult.’

18-Afrikaanse filosofie Birgit Boogaard.JPG

Re:acties 8

  • Chris Maas Geesteranus

    Niet zo lang geleden heb ik het boek 'Ubuntu en Nelson Mandela' van Henk Haenen gelezen: een groot pleidooi om anders met elkaar om te gaan dan in onze nog erg individualistische maatschappij. Aan te raden voor studenten, juist omdat ook in dat boek weer verschillende discutabele aannamen - vanuit ons Westerse standpunt - worden gedaan. En dus goed voor discussie.

    Reageer
  • Elyn

    Goed initiatief! Zo belangrijk om zaken van meerdere kanten te kunnen bekijken.

    Reageer
  • Toon van Eijk

    Good initiative!
    Perhaps the following two subchapters of my PhD thesis might be of interest in this context:
    8.2: Basic attitudes towards nature and ecological spirituality.
    10.5: Cosmovisions.

    Van Eijk, T. (1998). Farming Systems Research and Spirituality. An analysis of the foundations of professionalism in developing sustainable farming systems. PhD thesis, Wageningen Agricultural University, The Netherlands. http://edepot.wur.nl/121226

    Best regards,
    Toon van Eijk

    Reageer
  • Birgit

    Beste K. Haverkamp,

    Dank voor je opmerkzaamheid! Ik zie dat die zin in ook zo opgevat kan worden. Dat is echter een heel andere betekenis. Het moet zijn ""In plaats van te zeggen 'deze boeren niet commercieel genoeg zijn en we gaan ze helpen de productie te verhogen'." Het is juist niet de bedoeling om Westerse waarden aan Afrika op te leggen.

    Hartelijke groet,
    Birgit.

    Reageer
    • Redactie Resource

      Deze zin was in de eindredactie al aangepast in het magazine, maar dat is op het web niet doorgekomen. Bij deze is het nu ook online ook aangepast.

  • K. Haverkamp

    "In plaats van te zeggen dat deze boeren niet commercieel genoeg zijn, gaan we ze helpen de productie te verhogen."

    Kortom, hoe kun je Afrikaanse filosofie gebruiken om je westerse waarden van meer en meer productie toch aan de man/vrouw te brengen in Afrika...

    Reageer
  • Lara

    Wat ontzettend goed dat dit vak gegeven wordt, hopelijk op den duur inderdaad als structureel onderdeel. Ik werk in natuurbeheer/CBNRM in Namibië en zou het heel interessant vinden om dit vak online te volgen...

    Reageer
  • Allon

    Interesting! I fully agree that implicit assumptions hinder us to broaden our views. Listening without judgement is so relevant.
    It would be interesting to study the boundaries between philosophy and religion in the course material. Soon we may conclude that such boundaries are gradual.

    A quote from https://nl.wikipedia.org/wiki/Ubuntu_(filosofie) "Volgens Louw (1998) is Ubuntu een religieus concept ..."

    This university has banned religious expressions from PhD thesis. This is remarkable, as it implies that the promotor has the instruments to see those boundaries between science and religion.

    Students of this course are invited to experience African philosophy. I guess that philosophy is something to be understood and debated. Religion is something to be experienced. As said before, the boundaries are soft. Is it possible to take this course and remain at sufficient distance to reflect on course contents, and processes that students engage in.

    Reageer

resource_wageningenur_nl_forum_reactions_wrapper for object 42 of type wm_language nl_gx_webmanager_cms_core_implementation_languageimpl 2

  • Olatunji Oyeshile

    This is an invaluable contribution to intercultural philosophy through the framework of African philosophy. Dr. Birgit Boogaard has been passionate about African philosophy and its application to contemporary epoch.

  • Wilfred Lajul

    That is great Birgit. I completely agree with you and know that if you need any help, I am right there before you. I value having known you.
    Wilfred Lajul.


Re:ageer