Wetenschap - 1 januari 1970

Drents landschap jonger dan gedacht

Het arcadische beeld van Drente met paars bloeiende heidevelden, grazende schaapskudden en brinkdorpen is van na 1450, betoogt de historisch geograaf ir Theo Spek in het dikste proefschrift ooit verschenen in Wageningen. Het huidige Drentse landschap is veel jonger dan gedacht en het was in de middeleeuwen veel rijker en gevarieerder.

In een tweedelige studie - 1100 pagina's dik - beschrijft Spek de ontstaansgeschiedenis van het Drentse esdorpenlandschap. Dat landschap is volgens Spek niet altijd het sterk samenhangende geheel geweest van dorpen met daaromheen essen (oude akkers), graslanden bossen en heidevelden. Uit detailstudies die Spek deed naar de ontwikkeling van de dorpen Balloo, Valthe, Gasselte en Ansen blijkt dat die dorpen zich op geheel eigen wijze hebben ontwikkeld, en niet volgens een algemeen geldend Drents model.
Het Drentse landschap is veel jonger dan altijd gedacht en is bovendien vroeger veel rijker geweest, stelt Spek. 'De schaapskudden zijn na de middeleeuwen ontstaan', vertelt Spek. 'De plaggenbemesting stamt uit de vijftiende, zestiende eeuw en niet uit de tiende. De paarse heidevelden die we kennen zijn ook jong. De heidevelden in de middeleeuwen waren heel anders, groene heide met grassen, struwelen en bosjes. Het was een heel rijk en gevarieerd mozaïeklandschap.'
Spek ontdekte dit door zeven vakgebieden te combineren, waaronder naast de historische geografie de bodemkunde, de paleontologie en de naamkunde. Hij vindt deze multidisciplinaire aanpak een verrijking van het historisch-geografisch onderzoek dat zich meestal beperkt tot archiefonderzoek en oude kaarten.
Met zijn onderzoek wil Spek het natuur- en landschapsbeheer nieuwe en rijkere referentiebeelden geven. 'De werkelijkheid is mooier dan de mythe', stelt hij. Bij natuurbeheer wordt vaak gerefereerd aan het landschap uit de negentiende eeuw; bij natuurontwikkeling aan het landschap uit de prehistorie. 'Daartussen zit een enorme variatie aan referentiebeelden die botanisch en landschappelijk veel interessanter zijn. Het middeleeuwse landschap bijvoorbeeld is een parklandschap met een onvoorstelbare variatie aan ecologische gradi├źnten en veel gevarieerdere overgangen van open naar gesloten landschap.'
De dissertatie van Spek heeft ook een Europees tintje. Spek ontdekte na een internationale zoektocht langs Europese heideboeren dat er veel overeenkomsten waren in het landbouwsysteem van heideboeren langs de Atlantische kust, van Portugal tot Schotland. 'Ik ben er bijvoorbeeld achter gekomen dat de plaggenbemesting veel wijder verspreid is geweest dan we dachten.' MW

Ir. Theo Spek promoveert op 1 oktober bij prof. Jelle Vervloet, hoogleraar Historische geografie van het Nederlandse landschap.

Re:ageer