Wetenschap - 22 februari 2001

Dr. Bart Gremmen, universitair hoofddocent leerstoelgroep Toegepaste filosofie

Dr. Bart Gremmen, universitair hoofddocent leerstoelgroep Toegepaste filosofie

'De superkruidenier behandelt de klant als kindkoning'

In zijn grote villa in Heelsum, met uitzicht op het kanon dat ons de slag om Arnhem nimmer wil doen vergeten, is het niet moeilijk voor dr. Bart Gremmen, universitair hoofddocent bij Toegepaste filosofie aan Wageningen Universiteit, om over het (wel)zijn of niet (wel)zijn van de mensheid te filosoferen. Hij doet dat over de relatie producent-consument en komt daarbij tot de conclusie dat de klant zich nog altijd koning kan wanen, maar dan wel als een kindkoning op een zeventiende-eeuws schilderij, omgeven door een hofhouding die de eigenlijke macht in handen heeft. Hij doelt op een afbeelding van Vel?zquez' schilderij Infanta.

Gremmen: "Vroeger werd de klant in de watten gelegd door de middenstand, die van de klant afhankelijk was. Ondertussen is duidelijk geworden dat de klant temidden van massaproductie is gereduceerd tot een anonieme figuur. De klant wordt niet meer geholpen, hij moet zichzelf helpen; alleen bij de kassa is er sprake van persoonlijk contact met en controle door het winkelbedrijf."

Nu is er een duidelijke verandering gaande, een verschuiving van aanbodgestuurde productie naar vraaggestuurde productie, de zogenaamde 'ketenomkering'. De fabrikanten zoals Unilever of Albert Heijn - geconfronteerd met allerlei consumentenzorgen zoals milieuverontreiniging en voedselveiligheid - gaan terug naar de bron, de boeren, en sluiten contracten af over producten en de manier waarop die moeten worden vervaardigd, want het draait tegenwoordig om 'traceability' (opsporing van de herkomst van grondstoffen en bewerkingen) aldus Gremmen. "Albert Heijn heeft tweehonderd biologische producten in zijn winkel en wil die verkopen. Dus is het sturen van de klant de volgende stap: via reclameboodschappen neemt de superkruidenier nu de rol van opvoeder op zich en behandelt de klant als kindkoning. Maar het is w?l een leerproces en voor beiden niet ongunstig. Je kunt er immers niet van uitgaan dat de consument weet wat er in de artikelen zit die hij koopt. Er wordt wel informatie gegeven op de producten, maar de etiketjes zijn te klein voor uitgebreide gegevens; dan zou je bij alle producten een cd-rommetje moeten leveren. Iets dergelijks is al gebeurd met chocoladepasta, waarop een stukje film van Kruimeltje zit. Maar stel je voor dat de producent van pizza's van elk schijfje paprika, ui, salami of kaas herkomst en behandeling zou moeten beschrijven. Soms hebben wel veertig schakels te maken met een bepaald product. Bovendien zou je aan zo'n cd-rommetje niets hebben," voegt Gremmen er lachend aan toe. "Je kunt het in de winkel immers niet bekijken."

Hij vindt die verantwoordelijkheid van de producent om te laten zien wat er allemaal met het product is gebeurd heel belangrijk. "Hij moet met de billen bloot. Het publiek heeft nog steeds romantische idee?n over hoe ons voedsel wordt gemaakt. Maar er is niets romantisch aan. Je stopt een levende kip in een machine en aan het eind van de lopende band zie je een verpakte kip."

De hofhouding, de producenten dus, betuttelt de klant. "Maar de consumentenzorgen - van milieuverontreiniging, dierenwelzijn, voedselveiligheid, duurzaamheid, biotechnologie tot kinderarbeid, want het is heel breed - maken toch dat je zelf niet de verantwoordelijkheid neemt, maar je laat sturen. Ik wil dat de consument zelf weer zijn eigen verantwoordelijkheid neemt voor wat er gebeurt, door te gaan praten met organisaties die de consument terzijde willen staan, zoals het voedingscentrum, de consumentenbond, milieuverenigingen, de dierenbescherming. De consument moet veel meer betrokken raken bij de discussies van de Nederlandse voedselautoriteit en niet optreden als buikspreker. Het gaat om herstel van vertrouwen van de consument. Hoewel, in ons land blijkt weinig terugslag in de aankoop van voedsel ondanks alle crises."

Normen en waarden via de reclame, dat is het nu, aldus Gremmen. "Zie Martine Bijl in de reclamespot van Hak met spinazie gekweekt in Portugal. En waar blijft de consument? Die is leerling geworden. Het gekke is dus, dat je continu bijgeschoold moet worden, maar dat je wel je eigen verantwoordelijkheid moet leren nemen. En dat is ook een leerproces, maar dan op ethisch gebied."

Bart Gremmen staat op en knikt naar zoon en dochter, die juist de monumentale bijna honderd jaar oude trap bestijgen. Daar straalt de duurzaamheid van af.

"Zo, nu ga ik naar de kapper," besluit hij.

Lydia Wubbenhorst

Filosoof dr. Bart Gremmen: "Het publiek heeft nog steeds romantische idee?n over hoe ons voedsel wordt gemaakt. Maar er is niets romantisch aan."

Re:ageer