Wetenschap - 1 januari 1970

Dolly’s voortijdige dood

Dolly’s voortijdige dood

Dolly’s voortijdige dood


Dolly, het eerste gekloonde zoogdier ter wereld, is dood. De Schotse
onderzoekers hebben het gekloonde schaap laten inslapen omdat ze aan een
hardnekkige longontsteking leed. Al eerder was bekendgemaakt dat Dolly
reuma had. Dolly was zes jaar toen ze stierf. Dat is relatief jong, want
schapen hebben een levensverwachting van zo’n twaalf jaar. Ook bij andere
gekloonde dieren treedt meer sterfte op of worden afwijkingen in het
afweersysteem geconstateerd. Er wordt wel gezegd dat Dolly bij haar
geboorte eigenlijk genetisch al ouder was, omdat ze uit uiercellen is
ontstaan van een zes jaar oude donormoeder. Dit heeft consequenties voor de
uiteinden van de chromosomen, de telomeren, die een beetje te vergelijken
zijn met de beschermende uiteinden van schoenveters. Bij iedere celdeling
gaat een stukje van de telomeren verloren en als ze te kort worden is het
einde van het leven van de cel bereikt.
Is Dolly begonnen met ‘half versleten chromosomen’ en wat betekent dit voor
de veiligheid van klonen?

Prof. Christa Heyting, hoogleraar Moleculaire genetica, Wageningen
Universiteit:
,,De meeste dierlijke cellen kunnen zich inderdaad maar een beperkt aantal
keren delen. Het aantal delingen is afhankelijk van het soort cel. Als een
cel zich deelt worden de chromosomen gekopieerd en verdeeld over de twee
nieuwe cellen. De uiteinden van de chromosomen, de telomeren, kunnen niet
zonder meer gekopieerd worden. Bij iedere deling gaat er inderdaad een
stukje van de telomeren af. De afkalving stopt niet bij de telomeren, en
uiteindelijk kunnen ook essentiële genen worden aangetast. Dit zal ten
slotte leiden tot de dood van de cel. Celdood op grote schaal brengt
verouderingsverschijnselen met zich mee. De longontsteking en reuma van
Dolly zouden te wijten kunnen zijn aan een verstoring van het immuunsysteem
en kunnen wijzen op vroegtijdige veroudering.
De telomeren kunnen weer aangroeien met behulp van het enzym telomerase. In
normale cellen is dit enzym niet aanwezig, maar in diverse typen stamcellen
wel, inclusief de stamcellen die verantwoordelijk zijn voor de vorming van
geslachtscellen. Om eerlijk te zijn speelt de activiteit van telomerase
zich af vóór het optreden van de meiose, de reductiedeling die ik vooral
bestudeer. Telomerase houdt de klok voor de chromosomen als het ware op
nul. Dat is ook de reden waarom stamcellen zich in principe eindeloos
kunnen blijven delen en normale cellen niet.
De slijtage van de telomeren is sterk afhankelijk van het celtype. In
cellen die veel delen, maar geen stamcel zijn, neemt de lengte van de
telomeren gewoonlijk snel af. Tussen de lengte van de telomeren en de
leeftijd van een dier zit wel een duidelijk verband, maar vooral ook veel
spreiding. Alleen als uit celonderzoek blijkt dat de telomeren van Dolly
echt extreem kort zijn, kun je er misschien iets over zeggen. Als je de
uitgangspositie van de oorspronkelijke uiercellen echter niet kent, is het
moeilijk hier harde uitspraken over te doen.
In het algemeen wordt bij het klonen veel te weinig gebruikgemaakt van de
kennis over celveroudering. Als je dan toch een gekloond schaap wilt maken
is het natuurlijk niet verstandig om hiervoor zes jaar oude uiercellen te
gebruiken. We zouden veel voorzichtiger moeten zijn met kunstmatige
voortplantingstechnieken, en zijn zeker nog niet toe aan het kloneren van
mensen.’’
| G.v.M.

Re:ageer