Wetenschap - 23 november 1995

Debat over milieu-economie in ontwikkeling

Debat over milieu-economie in ontwikkeling

Zijn het marktmechanisme en economische groei slecht voor het milieu? Dat was de vraag tijdens de studium-generalebijeenkomst Milieu-economie in ontwikkeling, 17 november in De Wereld. De milieu-economen Van Ierland en Opschoor denken van wel. Maar collega-econoom Heijman vindt het tijd om van dat dogma af te stappen.


Mijn advies is: neem millieurapporten met een korreltje zout en zak niet gelijk weg voor die televisie

Het marktmechanisme is niet per definitie slecht voor het milieu. Sterker nog, als je toe wil naar een beter milieu zijn het marktmechanisme en economische groei absoluut noodzakelijk." Milieu-econoom dr W.J.M. Heijman van de vakgroep Staathuishoudkunde gooit de knuppel in het hoenderhok op het mini-symposium Milieu-economie in ontwikkeling.

Voor Heijman hadden prof. dr E.C. van Ierland van de dezelfde vakgroep en prof. dr J.B. Opschoor van de Vrij Universiteit Amsterdam betoogd dat het marktmechanismen juist verderfelijk is voor het milieu. Van Ierland sprak over de enorme expansie van het economisch systeem in de afgelopen eeuw. Een expansie die voor een deel van de wereldbevolking welvaart heeft gebracht maar die ten koste is gegaan van de natuurlijke hulpbronnen en van het milieu. Economie gaat over de omgang met schaarse bronnen zoals private en publieke goederen. Het marktmechanisme is een prima instrument voor private goederen, maar faalt bij de omgang met publieke goederen als lucht, vissen of bossen. Om die goed te beschermen tegen uitputting en ervoor te zorgen dat de volgende generaties er ook wat aan hebben, heb je beleidsinstrumenten nodig."

Opschoor noemt het marktmechanisme een second-best instrument dat leidt tot sub-optimale economische systemen. Het is op bepaalde punten honderd procent efficient, maar niet op het gebied van rechtvaardigheid en natuurlijke hulpbronnen."

Ook in zijn visie moet dit marktfalen gecompenseerd worden met beleidsinstrumenten. Drie wegen komen daarvoor in aanmerking: directe regulatie, communicatie en economische instrumenten. Omdat directe regulatie, bijvoorbeeld het mestbeleid, en communicatie volgens Opschoor nauwelijks helpen, ziet hij het meest in economisch instrumenten als heffingen. Zijn grote voorbeeld is de heffing op waterverontreiniging die binnen een mum van tijd heeft geleid tot schonere technologie en minder verontreiniging.

Hamer

Maar Heijman is het daar niet meer eens. Het marktmechanisme is gewoon een instrument. Net als een hamer kan je het voor slechte en goede dingen gebruiken: iemands hoofd ermee inslaan of een spijker in de muur tikken."

Heijman betoogt dat economische groei, onlosmakelijk verbonden met het marktmechanisme, zelfs allerlei gunstige effecten heeft op het milieu. Als het inkomen per hoofd van de bevolking stijgt, groeit de dienstensector. En dus ook het aantal ambtenaren dat zich met een luxeprodukt als het milieu bezighoudt.

Economische groei bestrijdt volgens Heijman eveneens een van de grootste bedreigingen van het milieu: de bevolkingsgroei. Hoe hoger immers het inkomen, des te minder de behoefte zal zijn aan kinderen als oude-dagvoorziening. Verder worden in een zich ontwikkelende economie de opleidingskosten per kind steeds hoger, hetgeen de animo voor kinderen doet afnemen.

Tenslotte leidt een hoog inkomen ook tot een sterke ontwikkeling van wetenschap en techniek. Die kunnen zorgen voor een vermindering van de vervuiling en bijdragen aan de zoektocht naar alternatieve hulpbronnen, stelt Heijman. Zo hebben economische groei en de ermee gepaard gaande kennisontwikkeling zelfs meer hulpbronnen opgeleverd, laat Heijman zien op een van zijn sheets. De opsporingstechnieken voor nieuwe hoeveelheden delfstoffen zijn verbeterd, waardoor de geschatte voorraden olie en gas zijn toegenomen. Nu zijn de geschatte voorraden olie en gas twee keer zo groot als in 1970, het moment dat de Club van Rome zo ongeveer de ondergang van de wereld voorspelde! Kortom, als je milieuverbetering wil, dan is economische groei absoluut noodzakelijk", zo eindigt Heijman zijn betoog.

Van Ierland en Opschoor, die het tijdens de discussie opvallend vaak eens zijn, vinden de stellingname van Heijman een verkeerde voorstelling van zaak. Het ligt er helemaal aan waar economische groei plaatsvindt", corrigeert Van Ierland zijn Wageningse collega. In ontwikkelingslanden kan economische groei positief uitwerken op het milieu; in de Verenigde Staten ligt dat heel anders."

Grafiek

Dan schiet Opschoor vanachter de forumtafel met een paar witte vellen naar voren. Economische groei is absoluut niet neutraal", zegt hij fel, terwijl hij wat sheets op de projector legt. Het leidt meestal tot minder milieu. Kijk maar naar de grafiek die ik net in de theepauze heb getekend. Economische groei leidt onherroepelijk tot minder milieugebruiksruimte. Als je dat neutraal noemt..."

Heijman antwoordt gelaten: Ik wil vooral benadrukken dat economisch groei niet per definitie slecht is. Dat idee leeft wel bij niet-economen en politici. Die kijken niet eerst naar de produktiestructuur en de voorwaarden, maar wijzen het bij voorbaat af. Ik zeg: Stop daarmee. We moeten die term van de ideologie ontdoen."

Doemscenario's

Een studente maakt op een ander punt bezwaar tegen Heijmans interpretaties. Nu de voorspellingen van de Club van Rome over de voorraden fossiele brandstoffen niet zijn uitgekomen, doet u net of er geen milieuprobleem meer is. Maar dat is natuurlijk onzin. Ook al zijn de voorraden groter dan gedacht, de kooldioxide-uitstoot blijft natuurlijk doorgaan, en dus ook de vervuiling."

Heijman: Met het voorbeeld wil ik illustreren dat modellen, bijvoorbeeld die van de Club van Rome, geen rekening houden met dynamische processen die het probleem kunnen opheffen. Ze gaan uit van het meest sombere scenario en overvallen mensen daarmee. Mijn advies is: neem die milieurapporten met een korreltje zout en zak niet gelijk weg voor die televisie. Naar mijn idee wordt te weinig teruggekeken op voorspellingen die eerder gedaan zijn. Mensen richten zich altijd maar weer op nieuwe doemscenario's."

Heijman signaleert een accentverschuiving in de milieu-discussie onder economen. Vroeger hielden we ons voornamelijk bezig met de uitputting van hulpbronnen; nu krijgt het vervuilingsaspect volop aandacht. Ook hier zullen ongetwijfeld oplossingen voor komen", stelt hij optimistisch. Veel uitvindingen worden nu niet gebruikt omdat de olieprijzen erg laag zijn."

Verhuizen

Vinden jullie dan dat er een ecotax voor klein- en grootverbruikers in alleen Nederland moet komen; dat is toch de dood voor onze economie?", vraagt een jonge bedrijfskundige van de Erasmus Universiteit de forumleden. Van Ierland heeft inderdaad zo z'n bedenkingen. Het milieu kan er zelfs op achteruitgaan. Bedrijven verhuizen naar landen als Polen, waar de regels minder streng zijn. Het is een kwestie van heel goed zoeken naar het moment van introductie."

Ook Heijman is niet enthousiast. Het nadeel is dat het een methode van trial and error is. Je weet niet welk heffingsniveau welk effect heeft."

Opschoor is minder terughoudend. Een heffing kan heel goed werken. Voor de muziek uit lopen heeft ook voordelen. In de jaren zeventig is onder groot protest een strenge heffing op waterverontreiniging ingevoerd. Dat kostte enorm veel geld, maar Nederland heeft nu wel een grote voorsprong in de milieutechnologie. Ik heb vernomen dat minister Wijers van Economische Zaken die energietechnologie ook flink wil stimuleren. In een nog ongepubliceerde nota zegt hij te streven naar tien procent duurzame energie in het jaar 2015. Dan moet er wel een heffing komen, anders haal je dat niet."

Re:ageer