Wetenschap - 8 maart 2001

De voordelen van een warmer klimaat

De voordelen van een warmer klimaat

Broeikaseffect geeft niet alleen kommer en kwel

Het broeikaseffect is een ramp voor de mensheid, roepen milieuactivisten. Maar een warmer klimaat is in sommige opzichten zo slecht nog niet: landen als Nederland en Engeland kunnen kwaliteitswijnen produceren, het toerisme in Noord-Europa vaart er wel bij en bosbeheerders kunnen een hogere houtproductie tegemoet zien.

Organisaties zoals Greenpeace en het Wereldnatuurfonds hangen het niet aan de grote klok: de opwarming van de aarde heeft ook voordelen en dan met name voor de gematigde en noordelijke gebieden. Wageningse onderzoekers signaleren diverse positieve ontwikkelingen, ook al zijn ze over het geheel genomen somber gestemd over een warmer klimaat. Naast actuele ontwikkelingen bieden ook historische gegevens goede aanknopingspunten.

Nu al lijken sommige gewassen en planten het beter te doen als gevolg van temperatuurstijgingen. Olijventelers in het Middellandse-Zeegebied zien momenteel hun opbrengsten stijgen en druiventelers in de noordelijke regionen van Europa doen goede zaken. Ir. Arnold van Vliet van de leerstoelgroep Milieusysteemanalyse kan hierover meepraten. In het kader van verschillende internationale projecten houdt hij de veranderingen in de natuur als gevolg van klimaatverandering bij: "Voor de meeste soorten is een warmer klimaat ongunstig. Maar een aantal heeft er zeker baat bij. Je ziet inderdaad dat de druivenproductie toeneemt. En in landen als Nederland gaat de kwaliteit van de wijn erg vooruit. Zelfs in Wageningen maken ze nu vrij goede wijn."

Granen in Groenland

Dat een warm klimaat gunstig kan zijn voor de landbouw, kan je ook uit het verleden opmaken. Aan het einde van de Middeleeuwen, vanaf de negende tot in de veertiende eeuw, ook wel het kleine Klimaatoptimum genoemd, was het in Europa en Noord-Amerika zo'n anderhalf tot twee?nhalf graden warmer dan nu. In Zuid-Engeland ontwikkelde zich toen een winstgevende wijnindustrie. De omstandigheden waren goed: warme zomers zonder al te veel regen, zonnige dagen in de herfst en niet al te veel vorst in de winter. De noordgrens voor druiven lag toen meer dan vierhonderd kilometer noordelijker dan nu. De Engelsen produceerden in die tijd zoveel wijn en van zulke goede kwaliteit, dat de Fransen, na de invasie van Engeland door de Vikingen, de productie van Engelse wijn probeerden te verbieden. Ook boeren in Oost-Pruisen en Zuid-Noorwegen begonnen grote hoeveelheden druiven te telen.

In die tijd rukte de landbouw op naar het noorden van Scandinavi? en Rusland, waar het tot op dat moment te koud was geweest om voedsel te produceren. De Vikingen vestigden zich in Groenland en IJsland, waar ze ma?s en granen gingen verbouwen. Nu het klimaat mogelijk weer warmer wordt, zou de landbouw zich weer kunnen uitbreiden in noordelijke richting. Dr. ing. Jan Verhagen van Plant Research International, die heeft meegewerkt aan meerdere rapporten over effecten van klimaatverandering: "Bij een temperatuurstijging zou je nieuwe landbouwgebieden in het noorden kunnen ontsluiten. En voor de meeste gewassen zitten we hier nog niet in de optimale temperatuurrange. Als de temperatuur zo'n twee graden stijgt, kan de productie toenemen."

Warmer zwemwater

Hogere nachttemperaturen, vooral in het voorjaar en de herfst, zorgen voor langere groeiseizoenen en een hogere landbouwproductiviteit. Bovendien werkt de verrijking van de atmosfeer met CO2 als bemesting voor planten. Landbouweconomen die de relatie tussen hogere temperaturen, extra CO2 en gewasopbrengsten bestuderen in Canada, Australi?, Japan, Rusland, Finland, IJsland en Nederland, stellen dat in een warmer klimaat de landbouwproductie meer dan vijftien procent hoger kan uitvallen. Sommigen vinden dat we nu eigenlijk in een ijskoude wereld leven en dat de opwarming met zo'n twee graden de wereld juist leefbaarder maakt. De landbouw zou bij een warmer klimaat veel meer voedsel kunnen leveren.

Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) verwacht als gevolg van het broeikaseffect geen hogere landbouwproductie in de tropen maar wel in de gematigde streken, de Westerse landen. Wageningse onderzoekers zitten op dezelfde lijn. Onder meer prof. dr. Ekko van Ierland, hoogleraar Milieueconomie en zijn collega ir. Corjan Brink, hebben in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij meegewerkt aan een onderzoek naar de mogelijke effecten van klimaatverandering: de quickscan Socio-economische aspecten van klimaatverandering en landbouw. Als het klimaat volgens de huidige inzichten verandert, is dat volgens hen niet alleen gunstig voor de Nederlandse toerismesector - door onder andere langere recreatieseizoenen en warmer zwemwater - maar ook voor de voedselvoorziening in Nederland.

Zij concluderen dat een verdubbeling van de CO2-concentratie en een temperatuurstijging van zo'n twee graden in Nederland, onder optimale teeltcondities, kan leiden tot een verhoging van de landbouwproductie met tien tot dertig procent. Voor grassen, suikerbieten en aardappels verwachten zij de grootste productiestijging, voor wintertarwe en ma?s zal de stijging minder groot zijn.

Wel is het zo dat terwijl de temperatuur optimaal is voor gewassen, andere natuurlijke condities de landbouw onmogelijk kunnen maken. Canadese landbouwkundigen wijzen er bijvoorbeeld op dat de noordwaartse uitbreiding van de landbouw in Canada misschien beperkt blijft omdat de bodems niet overal geschikt zijn voor landbouw.

Exotische planten

De sterren staan ook gunstig voor de bossen in Europa en Noord-Amerika. Canadese onderzoekers schatten dat bij een verdubbeling van de CO2-concentratie in de atmosfeer de totale houtproductie in Canada met zo'n 7,5 procent kan toenemen. Ook in Europa zijn studies uitgevoerd naar het effect van klimaatverandering op de bossen. Hier wordt een groeitoename verwacht en een verschuiving van naaldbos naar meer productief loofbos. Dr. Koen Kramer van Alterra: "Vooral in de noordelijke en gematigde gebieden kan de boomgroei sterk toenemen. In het mediterrane gebied wordt de groei vooral bepaald door de beschikbaarheid van water." Wel denkt Kramer dat als extreme weersomstandigheden vaker gaan voorkomen, de bossen eronder kunnen lijden. Hij denkt dan aan langdurige zomerdroogtes die aanleiding kunnen zijn voor grote bosbranden en aan stormen zoals vorig jaar in Frankrijk.

In Europa zien ecologen de mediterrane plantensoorten naar het noorden oprukken. Prof. dr. Herbert Prins, hoogleraar Natuurbeheer in de tropen en ecologie van vertebraten, vindt dit een ongunstige ontwikkeling. Door de verandering in het voedselaanbod kunnen herbivoren ten noorden van het Middellandse-Zeegebied in gevaar komen. Ze hebben namelijk grote moeite om de stugge mediterrane grassen te verteren.

Aan de andere kant kunnen mediterrane soorten een verrijking zijn voor de natuur. Van Vliet van de leerstoelgroep Milieusysteemanalyse kwam pas geleden in Zwitserland subtropische planten tegen in de vrije natuur. "In Locarno, dicht bij de Italiaanse grens, zag ik subtropische palmen die normaliter te vinden zijn op de Spaanse stranden." De tropische palmen zijn afkomstig uit botanische tuinen, zegt Van Vliet. De Zwitsers kunnen nu dankzij de afgenomen nachtvorst in de vrije natuur genieten van zulke exotische soorten.

Nieuwe wetlands

Of de balans voor natuurgebieden in Europa als gevolg van klimaatverandering positief of negatief uitslaat, is zeer moeilijk te bepalen. Het Intergovernmental Panel on Climate Change kan bijna niets positiefs bedenken, wijzend op meer overstromingen, bosbranden, stormen, hittegolven, droogtes en de opschuiving van vegetatiezones. Met name wetlands en andere aquatische ecosystemen zijn volgens het IPCC in gevaar doordat het zeeniveau stijgt en er meer erosie kan optreden als gevolg van hevigere stormen.

Maar zoals bij vele aspecten van klimaatverandering, kan dit niet zo zwart-wit gesteld worden. Sommige wetlands profiteren juist van een warmer klimaat. Irina Kamennova van Wetlands International in Moskou: "In Rusland is er veel onderzoek gedaan naar klimaatcycli omdat die in continentale gebieden veel duidelijker zijn dan in streken met een zeeklimaat zoals West-Europa. Russische klimaatonderzoekers zeggen dat de huidige warme en droge fase niet de eerste is: in de laatste tienduizend jaar zijn er minstens zes perioden van opwarming geweest. Zij geloven dat deze cycli een natuurlijk mechanisme zijn voor het behoud van biodiversiteit en de successie van soorten."

Wanneer de temperatuur stijgt, heeft dit volgens Kamennova weliswaar een negatief effect op wetlands in het zuidelijke gebied van Rusland, waar ze uitdrogen. Maar in het noorden zullen veengebieden zich uitbreiden langs de rivierdalen en zal er een grotere variatie aan wetlands ontstaan. "De biodiversiteit zal hier toenemen. De soorten in het noorden zijn goed bestand tegen klimaatverandering."

Op het Amerikaanse continent maken biologen zich ook zorgen over sommige wetlands, en de vele eenden en andere vogels die hier broeden, maar volgens het Canadese ministerie voor milieu bestaat er de kans dat er nieuwe wetlands worden gecreerd in het noorden. Dat gebeurt wanneer in de toendra's de bodems ontdooien die eeuwenlang bevroren zijn geweest.

Frisse start na orkaan

Dramatischer dan de geleidelijke verschuiving van vegetatiezones zijn de stormen, die steeds terugkomen in de toekomstscenario's van klimaatonderzoekers. De stormen zouden in aantal kunnen toenemen en ze zouden heviger kunnen worden. De meest extreme stormen, de orkanen, laten ieder jaar verwoestende sporen achter. Maar zelfs zij vervullen een belangrijke rol in de natuur. Orkanen zoals Floyd, Hugo en Andrew brachten een aanzienlijke hoeveelheid warmte naar noordelijke gebieden, vernietigden juist die soorten die anders ecosystemen kunnen domineren en haalden nutri?ntrijke wateren vanuit de diepten naar boven, een belangrijke voedselbron voor het zeeleven. Volgens onderzoekers van de Amerikaanse National Oceanic and Atmospheric Administration spoelen bovendien de sterke zeestromingen als gevolg van een orkaan sediment en onkruiden weg uit koraalriffen en blazen ze schimmels weg die het koraal beschadigen. Hoewel vermorzelde boten en huizen misschien het eerst voor ogen komen, kan een orkaan een frisse start voor de natuur betekenen.

Hevige stormen kunnen ook een direct voordeel hebben: de orkaan Floyd maakte een einde aan de extreme droogte in het Mid-Atlantische gebied. Een prestatie die een 'gewone' storm niet had kunnen evenaren.

Hugo Bouter

Re:ageer