Wetenschap - 1 januari 1970

De villa als ontwerpsleutel

De villa als ontwerpsleutel


Al in 1984 begonnen de Delftse landschapsarchitecten Clemens Steenbergen en
Wouter Reh met de analyse van klassieke ontwerpen in de
landschapsarchitectuur. In 1996 verscheen de Engelstalige editie van het
boek dat nu in herziene en uitgebreidere vorm is verschenen, Architectuur
en landschap. Wat vooral opvalt zijn de luchtfoto's en de driedimensionale
compositietekeningen die zijn toegevoegd aan de ontwerpen die Steenbergen
en Reh analyseren. Zo is op de driedimensionale tekening van de tuin bij
Chateau Vaux-le-Vicomte bij het Franse Melun beter dan op de luchtfoto te
zien hoe het strakke, geometrische patroon van de tuinen en waterlopen past
binnen de glooiingen van het landschap. En ook waarom het kasteel ligt waar
het ligt.
Steenbergen en Reh delen de geschiedenis van de landschapsarchitectuur in
drieën: drie tradities van drie landen. Het begint in het Italië van de
Renaissance, met de opkomst van de natuurwetenschap. Toen werd het
landleven gezien als klassiek ideaal, en de optimale locatie voor de nu
klassieke villa's werd bepaald door het uitzicht over de stad en over het
landschap. ‘In de Toscaanse en Romeinse renaissancevilla is dit
mathematische model de nieuwe, door de architect ontworpen 'esthetiek', die
het landschap, binnen het domein van de villa, onder controle brengt van
het menselijk verstand’, schrijven de auteurs. Voor een uomo universale als
Vitrivius bijvoorbeeld, die godsdienst combineerde met wetenschap en kunst,
is de menselijke figuur de plek waar de geheime codes van natuurlijke orde
en schoonheid liggen verborgen, de basis voor de wiskundige technieken die
bij het ontwerp worden gebruikt.
De tweede traditie binnen de landschapsarchitectuur komt naar voren op het
moment dat Frankrijk het machtigste land is, met zonnekoning Louis XIV als
de nieuwe belichaming van het Romeinse keizerschap. Er ontstaat een nieuwe
theoretische basis voor een nieuwe ruimtelijke compositie van gebouw,
landschap en stad, waarbij de ruimteassen vanuit het regionale landschap
vormbepalend zijn. Dat is goed te zien aan de vele lijnen die op de kaart
van het Seine-gebied zijn getekend, waarin duidelijk zichtbaar de
residenties uit de zeventiende eeuw stervormig met elkaar lijken te
corresponderen. Dat ontwerp van een grand ensemble is tegenwoordig nog
terug te zien in het doorzicht door de Arc de Triomph naar La Défense.
De derde traditie ontstaat uit het rationele Verlichtingsdenken. Het is
hier dat de landschapsarchitectuur, nog meer dan in de zichtlijnen van de
Franse traditie, raakt aan de stedebouw. Bijvoorbeeld in de omvorming van
het koninklijke jachtbos Regent's tot het huidige Regent's Park in Londen.
‘Het belang van de landschapsarchitectuur voor de enscenering van het
openbare stedelijk leven werd door dit ontwerp eens te meer aangetoond’,
schrijven Steenbergen en Reh over het ontwerp van John Nash.
Ondanks het feit dat de landschapsarchitectuur in de loop van de eeuwen
onderhevig is geweest aan een grote mate van schaalvergroting en abstractie
stellen Steenbergen en Reh dat je, als het gaat om landschappelijke
kwaliteit, nog steeds kunt terugvallen op maatstaven die uomo universalis
Vitrivius in de Renaissance ontwikkelde. Utilitas / nut, firmitas /
hechtheid, venustas / schoonheid. ‘Wanneer is het ontwerp zodanig in balans
dat hieruit een nuttig, degelijk en mooi landschap kan ontstaan?’ Het model
van de villa bevat volgens hen de 'ontwerpsleutels' om het huidige
landschappelijk-stedelijke systeem te bewerken. | M.W.

Clemens Steenbergen en Wouter Reh, Architectuur en landschap - Het
ontwerpexperiment van de klassieke Europese tuinen en landschappen, Thoth,
ISBN 9068682792, € 55,-.

Re:ageer