Wetenschap - 25 september 2019

De stikstofproblematiek in vijf vragen

tekst:
Albert Sikkema
30

De commissie-Remkes heeft geadviseerd over de stikstofproblematiek. Maar wat is het stikstofprobleem, wie zorgen voor de stikstofemissies en hoeveel moeten die afnemen? Wim de Vries,persoonlijk hoogleraar bij Milieusysteemanalyse en gespecialiseerd in stikstof, geeft antwoord.

1. Wat is het stikstofprobleem?

Waarom probleem.png

Stikstof (N) is een element dat in de vorm van een reukloos gas (N2) overal om ons heen is; 80 procent van de lucht bestaat eruit. Het is ook de belangrijkste voedingsstof voor plantengroei en wordt daarom in de landbouw toegediend als (kunst)meststof. Door de hoge stikstofimport in de vorm van veevoer zit er veel stikstof in Nederlandse mest. Samen met waterstof wordt de stikstof omgezet in het gas ammoniak (NH3), dat terechtkomt in de atmosfeer. Daarnaast wordt stikstof samen met zuurstof omgezet in stikstofoxiden (NOx). Met name het verkeer en de industrie zijn daarvoor verantwoordelijk.

Deze reactieve stikstofverbindingen vormen het probleem. Ze dalen neer op de grond (depositie, zie kader onderaan). In natuurgebieden verhogen ze zo de voedselrijkdom en dragen ze bij aan de bodemverzuring. Hierdoor neemt de biodiversiteit af en verzwakt de vogelstand en andere fauna. Bovendien leiden de stikstofoxiden in de atmosfeer tot de vorming van fijnstof en smog, waardoor het ook schadelijk is voor de humane gezondheid.

2. Waarom is er nu zo’n ophef over stikstof?

De stikstofproblematiek speelt al sinds 1980, toen Nederland zich druk maakte over de ‘zure regen’. Deze zure regen bestond naast zwaveldioxide (SO2) uit NOx en NH3. Toen ging het dus al om hetzelfde stikstofprobleem. Sindsdien heeft de Nederlandse overheid de stikstofuitstoot verminderd. Vanaf 1990 zijn de emissies van zowel NOx als NH3 meer dan gehalveerd. Wel neemt de uitstoot van ammoniak sinds 2010 niet of nauwelijks meer af.

Europese lidstaten zijn vanwege de Vogel- en habitatrichtlijn verplicht om de aangewezen habitattypen in natuurgebieden in een ‘goede staat van instandhouding’ te brengen, en daarbij ook de milieucondities te verbeteren. Die milieucondities zijn in Nederland nog altijd matig. Ondanks de stikstofdaling komt op ongeveer driekwart van het Nederlandse natuuroppervlak nog steeds te veel stikstof terecht.

Het Programma Aanpak Stikstof (PAS), dat de overheid in 2015 introduceerde, moest de uitstoot van stikstof verder verminderen. Maar in mei dit jaar oordeelde de Raad van State dat het PAS niet voldoet. Door deze 'stikstofuitspraak' zijn veel vergunningen voor de bouw van stallen, woonwijken of wegen nu ongeldig verklaard en is het lastiger geworden om nieuwe vergunningen te krijgen.

3 Wat deugde er niet aan de PAS-regeling?

PAS.png

Het programma was er op gericht om tegelijkertijd de stikstofdepositie in de natuur terug te dringen en ruimte te bieden aan nieuwe economische activiteiten die stikstof uitstoten. Als een gemeente of ondernemer aangaf dat hij emissiebeperkende maatregelen ging treffen, zoals emissiearme huisvesting voor vee of natuurherstelmaatregelen in natuurgebieden, dan kreeg hij toestemming om nieuwe stallen, wegen of huizen te bouwen. De Raad van State oordeelde echter dat globale plannen niet meer volstaan; een bouwer moet aantonen dat de stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden niet toeneemt. In de praktijk is dit zeer moeilijk.

4 Wie produceren de stikstof?

De landbouw produceert 40 procent van de stikstof die in Nederland neerslaat, terwijl 35 procent van de stikstof met de wind mee uit het buitenland komt. Daarnaast produceren de industrie en scheepvaart 11 procent stikstof, het wegverkeer 6,5% en de Nederlandse huishoudens 6,5 procent. Nederland is overigens een ‘stikstof-exporteur’: we exporteren vier keer zoveel stikstof dan we importeren.

5 Hoeveel moeten de stikstofdepositie en -emissie afnemen?

Volgens het PAS moet de stikstofdepositie afnemen tot de zogenoemde kritische depositiewaarde (KDW). Deze KDW is verschillend voor de diverse typen natuur. Zo verdraagt een heischraal grasland of een ven minder stikstof dan een bos op zandgrond. De landelijke gemiddelde stikstofdepositie komt neer op 21 kilo stikstof per hectare. De kritische depositiewaarden variëren van 5 tot 25 kilo stikstof. Bij de meeste natuurdoeltypen ligt de KDW tussen 10 en 20 kg stikstof. Bij een gemiddelde depositiewaarde van 14 kilo stikstof wordt een groot deel van de natuur gezond.

Een gemiddelde depositiereductie van 21 naar 14 kilo stikstof per hectare per jaar lijkt een gematigde ambitie, maar in termen van emissiereductie is dit zeer ambitieus. Dat komt omdat de nationale bijdrage aan de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden slechts 60 procent is; de andere 40 procent is afkomstig uit het buitenland. We importeren daarmee circa 8 kilo stikstof uit het buitenland. De Nederlandse regering kan deze 8 kilo stikstof uit het buitenland niet beïnvloeden. Om uit te komen op de veronderstelde ambitie van 14 kilo, is er nog slechts ruimte voor 6 kg stikstof vanuit Nederland. Dat komt overeen met een Nederlandse emissiereductie van ruim 50 procent. Als je die geleidelijk zou willen realiseren in bijvoorbeeld 2030, praat je wel over een emissiereductie van 5 procent per jaar.


Depositie is geen emissie!

Het is belangrijk om stikstofemissie en stikstofdepositie uit elkaar te houden. De stikstofemissie in Nederland is de uitstoot van alle stikstof door Nederlandse boeren, bedrijven en auto’s. De stikstofdepositie in Nederland is alle stikstof die neerkomt op landbouwgrond of natuurgebied. De emissie is niet gelijk aan de depositie, omdat een deel van ‘onze’ stikstof naar het buitenland waait en er ook stikstof uit andere landen hier terechtkomt. In Nederlandse natuurgebieden is de Nederlandse bijdrage aan de depositie bijvoorbeeld 60 procent en die uit het buitenland 40 procent. Dit is van belang als je cijfers ziet langskomen. Zo is een halvering van de stikstofuitstoot door de Nederlandse landbouw goed voor 20 procent minder stikstofdepositie in Nederland, aangezien de landbouw verantwoordelijk is voor 40 procent daarvan. Halvering van de stikstofuitstoot door auto’s, goed voor 6,5 procent van de stikstofdepositie, levert maar 3,25 procent minder depositie op.

Lees ook:

Re:acties 30

  • Aad goudriaan

    Wat zou het voordeel zijn als je op grasland ook bomen zet.
    Wat is de reden dat het niet gedaan wordt.
    Wat zou het voordeel zijn om in steden meer bomen te plaatsen.

    Waarom werken organisaties niet samen, heb altijd begrepen dat bomen en groen goed zijn voor veel milieu problemen.
    Een andere organisatie wil ze weg hebben vanwege doden in het verkeer, waarbij de kern niet de bomen zijn maar te hard rijden en of bezig zijn met andere zaken dan het auto rijden.

    Reageer
  • Aad goudriaan

    Wat zou het voordeel zijn als je op grasland ook bomen zet.
    Wat is de reden dat het niet gedaan wordt.
    Wat zou het voordeel zijn om in steden meer bomen te plaatsen.

    Waarom werken organisaties niet samen, heb altijd begrepen dat bomen en groen goed zijn voor veel milieu problemen.
    Een andere organisatie wil ze weg hebben vanwege doden in het verkeer, waarbij de kern niet de bomen zijn maar te hard rijden en of bezig zijn met andere zaken dan het auto rijden.

    Reageer
  • Remco Muller

    Ik ben geen expert, maar vraag me het volgende af: Er vanuit gaande dat de vraag naar b.v. varkensvlees nier afneemt, is het effect dat we bereiken met al die maatregelen in Nl dan niet gewoon dat er elders in de EU/wereld boeren meer varkens gaan fokken? En ik vermoed dat de regels elders minder streng zijn dan hier in Nl. Is het uiteindelijke effect van onze goedbedoelde maatregelen dan niet dat het effect op EU/wereldniveau negatief is?

    Reageer
    • Jan

      Ja, deze redenatie klopt helemaal.

      In NL behoren we tot de top qua efficientie en produceren we redelijk "schoon".

      Het punt is dat we hier (in vergelijking met andere landen) op een klein gebied veel dieren houden. De "uitstoot" is hier dus een stuk hoger per ha.
      Een deel hiervan slaat neer in de directe omgeving, maar een deel ook elders zoals te lezen in het artikel. Alleen doordat er hier relatief gezien zoveel "uitstoot" per ha is, is er dus ook veel wat hier weer neerslaat. Meer neerslag zorgt voor allerlei effecten zoals te lezen in het artikel.

      Op andere plekken (in de wereld) is de huidige "uitstoot" een stuk lager omdat er minder of geen dieren zijn. Als het daar omhoog gaat doordat er daar extra dieren komen, wellicht meer dan hier zou zijn voor die hoeveelheid dieren (zoals u terecht zegt door andere systemen & regels), zal daar de "uitstoot" en de hoeveelheid die neerslaat toenemen. Alleen kan het effect een stuk kleiner zijn, doordat de totale hoeveelheid die neerslaat lager is. Terwijl de wereldwijde "uistoot" toegenomen is.

  • Gerrit Vermeer

    Je mag beslist niet twee totaal verschillende chemische stoffen met elkaar uitwisselen, NOX is toxisch voor vrijwel al het levende op onze planeet. NH3 daarin tegen is onderdeel van een dynamisch proces in de natuur hoe de Ph gestabiliseerd wordt NH3 + H2O = NH4 + OH, dit is een basische reactie, NH4 + H2O = NH3 + H dat is een zure reactie.
    Een plant die goed groeit zorgt dat de Ph stijgt. Daarom geeft men NH4 meststoffen aan planten om de Ph te verlagen. NO daarin tegen zorgt door zijn toxische eigenschappen voor een slechtere groei van planten. En verminderd het vermogen van planten om NH4 op te nemen. NOX geeft planten een verminderd vermogen om NH3 via de omzetting van NH4 te absorberen door een verslechterende plantengroei.

    Reageer
  • Adrie van de Voorde

    . Ik lees dat er 35% uit het buitenland komt aangewaaid, maar ook dat we 4 keer zoveel exporteren als importeren. Dan zouden we dus 4 * 35% = 140% exporteren en dus zelf tekort komen. Mogelijk maak ik een gedachtenfout?

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    Komt de N uit de dieselNox uit de diesel of uit de lucht? Als leek zou ik denken dat lucht wordt ingezogen en dat er daarmee ook veel N2 meekomt die zich door de hitte binnenin met O2 verbindt. Kan die N2 niet in het aanzuigen weggefilterd worden? Andere moleculaire eigenschappen als O2, bijvoorbeeld diameter, polariteit, stuurbaarheid door magneet e.a. Om de vergelijking met de koe voort te zetten, kan die N er niet aan het eind uitgehaald worden?

    Reageer
  • Poep

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    Die koeien, varkens en kippen krijgen veel te veel overbodige stikstof toegevoerd. Het probleem lijkt derhalve de voederverbouwer die zijn gewasopbrengst opvoert door middel van stikstof. Belangen voederverbouwer en boerderijdier liggen niet in elkaars verlengde.

    Reageer
  • Piet Hein Geurinkjken

    Ik snap niet helemaal wat Kiewiet bedoelt. Biomassa en windmolen lijken mij ook flink verkeerd, dat gaat toch vooral over CO2? Hoezo komen noxreductoren niet op de markt omdat grote bedrijven er niks aan verdienen? Kleine bedrijven kunnen toch ook dingen verkopen? Kunt u verwijzen naar internetteksten met dergelijke nox-vindingen?

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    De diesel-Noxen worden in de stikstof kringloop in de grond door bacteriën omgezet, begrijp ik uit de eerste figuur? Er is geen H, dus geen verzuring, maar wel fungeert een minderheidsdeel NO3 als voeding voor plantaardig leven, ook gras. Zie figuur in het begin.

    Reageer

Re:acties 2

  • Nalahun

    Wat betreft de broeikas gassen, N, CO², zure regen. Het is net als voor WOII wij verraden ons eigen volk voor het geld v/d machthebbers, de NL Politie kreeg 1 weekloon per Jood die zelf gretig meededen aan die cultuur.
    Er zijn andere alternativen te over (velen al genoemd in de reacties), maar zelfs al zouden wij 99% van ons inkomen aan belastingen betalen, dan noch help het niet.
    Wat wel helpt is remigratie van alle immigranten en stop immigratie, veel slechtere gezondheidszorg en dus een reductie van 75% van de bevolking, hoeven er geen huizen meer bij, minder transport, vee en meer bosbouw. Met 3-4 miljoen NL'ers een leefbaar land.
    Of je bouwt 6 nieuwe kerncentrales hebben we zonder noemenswaardige uitstoot energie voor vele generaties en en zal hierdoor de gezondheidszorg ook verbeteren.

  • Specht@birdlover.com

    Obviously any constructor will have a hard time proving that nitrogen deposition in Natura 2000 areas would not increase.
    But where can I find the proof that agriculture accounts for 40%?


Re:ageer