Wetenschap - 1 januari 1970

De mens is een ecologische ramp

De mens is een ecologische ramp


Richard Leakey: fossielenjager, natuurbeschermer en 'alarmist'

Voor het weekblad Time staat Richard Leakey samen met zijn moeder Mary en
zijn vader Louis te boek als een van de meest invloedrijke wetenschappers
van de twintigste eeuw. De familie leverde met hun fossiele vondsten in
Afrika en hun antropologische theorieën een grote bijdrage aan de kennis
over de oorsprong van de mens. Richard Leakey krijgt vrijdag 7 maart op de
dies van Wageningen Universiteit echter geen eredoctoraat voor zijn
paleoantropologie, maar voor zijn betekenis als natuurbeschermer. Een
portret van een man met een missie en gedurfde ideeën.
Richard Leakey werd in 1944 in Kenia geboren als tweede zoon van Mary en
Louis Leakey. Beiden waren vanaf hun studietijd al geïnteresseerd door de
Afrikaanse prehistorie, en vooral Louis was geïntrigeerd door de
mogelijkheid dat Afrika de thuishaven kon zijn van het menselijk ras. Ze
zullen hun hele leven blijven zoeken naar fossiele bewijzen voor die
theorie, en met de vondsten die ze doen spelen ze zich al snel in de kijker
van de wetenschap en de media. Dat begint in 1959, als Mary een voorhoofd
vindt van de menssoort Zinjanthropus.
De wereldwijde aandacht die die vondst trekt, is voor de Leakey's het begin
van de paleoantropologie, de studie naar de oorsprong van de mens. Richard
volgt als snel in de voetsporen van zijn ouders. In 1972 doet hij zijn
eerste grote vondst, een 1,8 miljoen oude schedel bij Koobi Fora. De door
hem in 1984 gevonden Turkana Boy, waarschijnlijk het meest complete
fossiele skelet van een mensachtige tot nu toe, wordt zijn beroemdste
vondst. Vanaf 1989 neemt Richard afstand van de fossielenjacht. Terwijl
zijn vrouw Meave en zijn dochter Louise nog steeds teams leiden in de
zoektocht naar de oorsprong van de mens wordt Richard op voorspraak van de
Keniaanse president Daniel Arap Moi directeur van de Kenya Wildlife Service
(KWS).

Jongensboek

Net als zijn vader Louis staat Richard Leakey dan in de wereld van de
paleoantropologie bekend als een man met een sterke wil, een groot geloof
in eigen kunnen, een enorm doorzettingsvermogen, maar ook nogal haastig in
zijn oordeel. Dat hij in de wereld van de natuurbescherming op
vergelijkbare voortvarende manier te werk gaat, blijkt uit het boek
'Olifantenoorlogen'. Dat leest als een jongensboek, compleet met tot de
tanden bewapende stropers, corrupte ambtenaren, ondoorgrondelijke Keniaanse
politici, aanslagen, politiek gekonkel en als apotheose het dramatisch
afgelopen vliegtuigongeluk in 1993, waarbij Leakey zijn beide benen
verliest.
Het grote probleem in Kenia is stroperbendes die jacht maken op ivoor,
veelal gewapend met Kalasjnikov's. Als Leakey de KWS binnenkomt, zijn de
wachters met hun oude auto's en hun geweren uit de Eerste Wereldoorlog geen
partij. Tienduizenden olifanten sneuvelen vanaf de jaren zeventig in Midden-
Afrika. In Kenia zijn rond 1990 nog twintigduizend olifanten over - 'en
iedere dag verloren we er gemiddeld drie' schrijft Leakey. Leakey neemt een
harde houding aan. Zijn eerste wapenfeit is het verbranden van drie miljoen
dollar aan geconfisqueerd ivoor.

Oorlog

De grote verdienste van Leakey voor de KWS is dat hij binnen korte tijd
voldoende financiering los weet te krijgen, en dat hij dat geld ook
effectief weet in te zetten voor zijn oorlog tegen de stropers. Leakey zelf
staat bij banken persoonlijk garant voor leningen, en weet via bijvoorbeeld
interviews met de goed bekeken ontbijtshow Good Morning America zijn roem
goed uit te buiten voor fondsenwerving. De parkwachters van de KWS krijgen
dankzij het geld nieuwe auto's, wapens en later zelfs een beter salaris, en
ze vangen meer en meer stropers, dood of levend.
Het is vooral door de ondoorgrondelijke Keniaanse politiek dat Leakey in
1994 afscheid neemt als directeur van de KWS. Hij wordt beschuldigd van
corruptie, mismanagement en racisme. De harde wereld van het Keniaanse
natuurbeheer is voor Leakey de voedingsbodem voor nieuwe politieke en
wetenschappelijke ambities. In 1995 vormt Leakey de oppositiepartij Safina,
waarin hij de strijd aangaat tegen de corruptie in Kenia, iets wat hem
slaag, doodsbedreigingen en drie zetels oplevert. In hetzelfde jaar
verschijnt het uitdagende boek 'The Sixth Extinction', dat hij schreef
samen met de wetenschapsjournalist Roger Lewin.

Dinosauriërs

'The Sixth Extinction' is Leakey's wetenschappelijke onderbouwing voor
datgene wat hij vijf jaar lang zag in de Keniaanse parken, namelijk dat de
mens op aarde plant- en diersoorten uitroeit. Dat gebeurt volgens Leakey op
een schaal die vergelijkbaar is met bijvoorbeeld de ramp waarmee 65 miljoen
jaar geleden de dinosauriërs van de aardbodem verdwenen. De mens is daarom
een van de zes grote ecologische rampen die de aarde teistert in de vier
miljard jaar dat er leven op aarde bestaat.
Volgens Leakey en Lewin verdwijnen er elk jaar tussen de zeventien- en
honderdduizend soorten van de aarde door toedoen van de mens. De mens mag
dan wel een 'toeval van de geschiedenis' zijn, maar we zijn uitgegroeid tot
het meest dominante ras op de planeet, en dankzij ons handelen tot een
ramp. De boodschap van Leakey wordt door menigeen onderschreven, maar wordt
ook bekritiseerd. De Engelse filosoof Stephen Ashworth bijvoorbeeld wees er
op dat uitroeiing altijd gepaard gaat met creatie van nieuwe soorten.
Zo weet Leakey ook in zijn nieuwe wetenschappelijke veld de discussie
gaande te houden, en noemt de 'alarmist' zijn tegenstanders altijd
strijdbaar 'anti-alarmists'. ,,Als we een houding hebben die toestaat dat
we de olifant verliezen, dan geloof ik dat we heel goed terechtkunnen komen
op een weg met serieuze gevolgen voor de mensheid’’, alarmeerde hij in een
interview met The Environmental Magazine. Leakey is sinds 2001 weer in
functie bij de KWS, als lid van de raad van bestuur.

Martin Woestenburg

Re:ageer