Wetenschap - 1 januari 1970

De hormoonoorlog als testcase

De hormoonoorlog als testcase

De hormoonoorlog als testcase


Europa en VS blijvend oneens over veiligheid Amerikaans hormoonvlees

Vier jaar geleden dwong de WTO Europa tot het toelaten van Amerikaans
hormoonvlees op de markt. Dit keer willen de VS op het WTO-overleg in
Cancún, Mexico dat Europa zijn grenzen opent voor Amerikaanse
gentechproducten. Experts gaan ervan uit dat de VS hun zin krijgen, en
wijzen op de parallellen tussen het gentechconflict nu en de hormoonoorlog
toen. Reden voor Wb om nog eens goed naar dat hormoonconflict te kijken.

,,Als ik er nu op terugkijk, dan zijn er kansen gemist’’, zegt dr Ron
Hoogenboom van onderzoeksinstituut Rikilt gelaten. De toxicoloog was in de
tweede helft van de jaren negentig als rapporteur aanwezig bij de
bijeenkomsten van EU-commissaris Franz Fischler, die moesten duidelijk
maken of hormoonvlees veilig was of niet. ,,Er zijn toen zeventien
onderzoeken opgestart, die allemaal binnen anderhalf jaar af moesten zijn.
Er kwam veel aan het licht, maar lang niet alles is netjes uitgezocht.’’
De vraag waarover de onderzoekers zich moesten buigen lijkt simpel: is het
eten van vlees van koeien en varkens die met hormonen zijn behandeld
gevaarlijk? In Amerika, Nieuw-Zeeland en Australië was dat de normaalste
zaak van de wereld. Een overweldigende meerderheid van de boeren liet
veeartsen de hormonen meestal in de vorm van een implantaat inbrengen.
,,In de jaren negentig waren we al bang voor misbruik van die
implantaten’’, zegt Hoogenboom. ,,En er zijn signalen dat die angst
gerechtvaardigd was.’’ De Amerikaanse toxicoloog Samuel Epstein zegt te
beschikken over ongepubliceerd onderzoek van gezondheidsautoriteit FDA,
waaruit blijkt dat ongeveer de helft van de Amerikaanse koeien meer
implantaten krijgt dan de wet toestaat, waardoor hun vlees nog meer
groeibevorderaars bevat.

Monsanto
Net zoals de Amerikanen nu morele argumenten gebruiken om tegenstanders van
gentechnologie te overreden (,,verzet tegen gengewassen is slecht voor arme
landen’’), zo benadrukten de voorstanders van hormoonpreparaten de
milieuvoordelen van hormoontechnologie. ,,Dieren die hormonen krijgen gaan
zuiniger met voer om’’, zegt Hoogenboom. ,,De milieubelasting zou minder
zijn.’’
Dat 95 procent van de Amerikaanse veetelers hormonen gebruikt heeft vooral
economische redenen, vermoedt de toxicoloog. ,,Dieren groeien sneller met
testosteron of estradiol’’, zegt hij. ,,Als boeren dan ook nog aan
clenbuterol verwante middelen gebruiken, krijgen de dieren meer spiervlees.
Dat levert in het slachthuis meer geld op.’’
Hormoonvrije productie komt in Amerika nauwelijks voor. Dat komt vooral
omdat de hormoonfabrikanten voorkomen dat producenten het op hun artikelen
vermelden als die zijn bereid met hormoonvrij vlees. Toen biologische
corporaties in de late jaren negentig bijvoorbeeld melk op de markt wilden
brengen die zonder het synthetische groeihormoon bST was geproduceerd,
sleepte biotechbedrijf Monsanto de boeren voor de rechter omdat ze zouden
suggereren dat bST-melk ‘dus’ onveilig was. De corporaties hebben er
uiteindelijk van afgezien hun productiewijze op het etiket te vermelden.

Kankerverwekkend
Toen de EU medio jaren negentig wetenschappelijke munitie ging verzamelen
om de ban op hormoonvlees te rechtvaardigen, bleek al snel dat daarover
bijna niets bekend was. Daarom besloten de wetenschappers zich te richten
op het vrouwelijk geslachtshormoon estradiol. ,,Dat leek toen de meest
riskante’’, zegt Hoogenboom. ,,Van alle groeibevorderaars wisten we dat ze
de groei van tumoren konden versnellen. Maar van estradiol vermoedden we
toen al dat die ook direct tumoren kon veroorzaken.’’ Het probleem was
echter hoe dat te bewijzen. Sinds Amerikaanse boeren in de VS hormonen
gebruiken was het aantal gevallen van prostaat- en borstkanker in de VS met
tientallen procenten gestegen, maar dat gold niet als bewijs. Dat kon door
zoveel factoren komen.

,,We wisten toen al dat hormoonvlees tien tot twintig keer zoveel estradiol
bevat als vlees van niet behandelde dieren’’, zegt Hoogenboom. ,,Maar kon
je dat ook binnenkrijgen of brak je spijsvertering het af? Een Franse groep
ontdekte toen dat een deel van het estradiol in spierweefsel van dieren een
natuurlijke ester vormt. Daardoor neemt de opneembaarheid toe. Die
ontdekking heeft de Amerikanen echter niet kunnen overtuigen.’’
Amerikaanse onderzoekers ontdekten verder dat het lichaam estradiol omzet
in stoffen die het DNA kunnen aantasten, en dus gezonde cellen kunnen
veranderen in kankercellen. Daarmee was het bewijs geleverd dat estradiol
een kankerverwekkende stof was. Ook dat kon de Amerikanen niet overtuigen.
,,Bij al die ontdekkingen blijf je zitten met het probleem dat je lichaam
van nature estradiol aanmaakt’’, zegt Hoogenboom. ,,Je krijgt ook allerlei
oestradiolachtige, oestrogene stoffen via je voeding binnen. Stoffen in
soja werken als oestrogenen. In melk en eieren zit estradiol en
onderzoekers vinden steeds meer oestrogeenachtige industriële afvalstoffen
in het milieu. Dus zei de FDA: wat maakt dat kleine beetje hormoon in vlees
dan nog uit?’’

Critical window
Misschien heel veel, zegt dr Tinka Murk van de sectie Toxicologie. ,,Je
moet een onderscheid maken tussen natuurlijke stoffen met een hormonale
werking en synthetische. Het lichaam kan goed met natuurlijke stoffen
omgaan. De oestrogene stoffen in planten worden vrij snel afgebroken, en de
placenta van zwangere vrouwen houdt het natuurlijke estradiol bij ongeboren
kinderen uit de buurt. Het zijn vooral de synthetische oestrogenen waarom
ik me zorgen maak.’’
Ongeboren en pasgeboren kinderen, en kinderen die vlak voor de puberteit
zitten, zijn verhoogd kwetsbaar voor hormonen, zeggen Murk en Hoogenboom.
In die leeftijdsfases maakt het lichaam zich klaar om op hormonen te gaan
reageren en allerlei genen aan- of uit te zetten. Wetenschappers zeggen dan
dat er een critical window opengaat. En dan kunnen hormonen van buiten
ineens wel een belangrijk effect hebben.
Dat geldt des te meer voor de synthetische oestrogenen, vreest Murk. ,,Die
breken minder makkelijk af. Een stof uit voedselverpakkingen als bisphenol
A komt door de placenta heen, net als afbraakproducten van DDT. Dat zou ook
wel eens zo kunnen zijn met een kunstmatig oestrogeen als zeranol, dat
Amerikanen als groeibevorderaar gebruiken. Verder werken de Amerikanen met
cocktails van middelen: estradiol en progesteron bijvoorbeeld, of estradiol
en de testosteronvariant trenbolone. In de studies die we nu uitvoeren
merken we dat juist cocktails van die hormonen elkaars werking kunnen
versterken. Die interacties maken het hormoonvlees nog riskanter.’’
Murk vraagt zich af of de vetzuchtepidemie niet mede het gevolg is van
hormonen. Dat hormonen een rol spelen bij het ontstaan en de ontwikkeling
van borst- en prostaatkanker staat inmiddels vast. Misschien laten de
gevolgen van blootstelling aan hormonen zich zelfs tot in de volgende
generaties voelen, denken beide toxicologen. ,,We zien nu dat de kinderen
van DES-dochters vruchtbaarheidsproblemen krijgen’’, zegt Hoogenboom. DES
is een hormoon dat zwangere vrouwen in de jaren zestig kregen om miskramen
te voorkomen, maar dat de kans op kinderen met afwijkingen verhoogde.
Hoewel het praktisch is uitgesloten dat het hormoon nog in de lichamen van
de derde generatie vrouwen circuleert, heeft het preparaat kennelijk nog
steeds effect.
Critical windows, een direct verband met het ontstaan van kanker en
mogelijke langetermijngevolgen tot in volgende generaties maken van
Hoogenboom en Murk voorstanders van het huidige EU-beleid om geen
hormoonvlees op de markt toe te laten. Daarvoor staat er te veel op het
spel. | Willem Koert



Tijdlijn | De hormoonoorlog

1988 Weerstand onder Europese consumenten tegen groeibevorderaars leidt tot
een Europees verbod. In de VS acht de gezondheidsautoriteit FDA het gebruik
van hormonen veilig.

1995 EU-commissaris Franz Fischler organiseert een congres over de
veiligheidsaspecten van hormonen in vee. De uitkomst: er is geen bewijs dat
het gebruik van hormonen voor mensen tot een verhoogd risico leidt.
Fischler is echter niet overtuigd. Als journalisten hem vragen of hij denkt
dat Amerikanen risico’s lopen door hun hormoonvlees antwoordt hij: ,,Maar
natuurlijk.’’

1996 Het Europarlement handhaaft het hormoonverbod en de VS dient een
klacht tegen de EU in bij de handelsorganisatie WTO, die officieel
handelsgeschillen tussen landen en blokken moet oplossen, maar volgens
critici vooral oog heeft voor de belangen van de VS, Australië, Nieuw-
Zeeland en een paar Zuid-Amerikaanse landen.

1998 Wetenschappers van de EU concluderen dat er geen veilige inname is van
de in de VS gebruikte groeibevorderaars.

1999 De JEFCA, een commissie van de WHO en de FAO, stelt dat de
groeibevorderaar estradiol ‘zeer waarschijnlijk’ direct kanker kan
veroorzaken. De JEFCA zou een beslissende stem moeten hebben in WTO-
disputen als het om voedselveiligheid gaat. De WTO legt de uitspraak van de
JEFCA echter naast zich neer.

1999 Volgens WTO zit Europa fout en moet de EU de grenzen openen voor
hormoonvlees. De EU weigert en de VS gooit de invoerrechten van legio
Europroducten - waaronder Roquefort, ganzenlever, mosterd en chocolade -
zover omhoog dat de export stil komt te liggen. Kosten: tweehonderd miljoen
euro.

2001 – 2003 Amerika valt Afghanistan en Irak binnen. Om de wankele steun
voor de acties niet in gevaar te brengen, houden de Amerikanen zich aan het
WTO-front gedeisd. Zoals een Amerikaanse bestuurder in het Witte Huis zei:
,,There is no point in testing Europeans on food while they are being
tested on Iraq.’’ In toespraken voor boeren haalt George Bush echter fel
uit naar het domme Europa dat zoveel problemen heeft met gentechnologie en
hormonen.

September 2003 Het WTO-overleg in Cancún, Mexico staat in het teken van de
landbouw. De VS eisen dat de EU zijn grenzen opent voor de Amerikaanse,
Zuid-Amerikaanse en Australische gengewassen. Amerikaanse economen manen
tot omzichtigheid. ,,We hebben de Europeanen in de hormoonoorlog vierkant
verslagen, maar dat heeft onze verkoop in Europa geen ene moer verhoogd’’,
zegt econoom Ford Runge.
De conservatieve Washington Times vindt echter dat Amerika gewoon moet
doorzetten. Ook als de EU uiteindelijk geen Amerikaanse gentech toelaat is
er winst geboekt. De EU laat weliswaar nog steeds geen hormoonvlees toe,
maar de boetes hebben andere landen ervan weerhouden het Europese voorbeeld
te volgen. Het breken van Europa zal de weerzin tegen gentechproducten in
andere landen in de kiem smoren, denken de Amerikanen.



Toegestane groeibevorderaars in de VS

Testosteron Mannelijk geslachtshormoon, bevordert de aanmaak van
spierweefsel.
Estradiol Vrouwelijk geslachtshormoon, bevordert de aanmaak van vet- en
spierweefsel.
Progesteron Natuurlijk hormoon, bevordert de aanmaak van vet- en
spierweefsel.
Trenbolone Synthetische variant van testosteron.
Zeranol Gebaseerd op het schimmelgif zearalenone. Werkt ongeveer als
estradiol.
Melengestrol-acetaat (MGA) Synthetische variant van progesteron.
Ractopamine Een clenbuterolvariant. Verschuift de verhouding tussen spier
en vet in de richting van spier.
BST Recombinant rundergroeihormoon. Verhoogt de melkafgifte.

Re:ageer