Wetenschap - 1 januari 1970

De hittemachine slaat op hol

De Amazonerivier staat droog en de klimaatverandering lijkt daaraan schuldig. Als de Amazone, mede door deze droogte, verder ontbost, kan dat weer van invloed zijn op het klimaat. Braziliaanse en Wageningse klimaatwetenschappers debatteerden vorige week op uitnodiging van Studium Generale over de onzekere toekomst van deze 'hittemachine van het wereldklimaatsysteem'.

Een kano in het Furo do Lago do Cristo Reis. Miljoenen vissen in de Amazone zijn doodgegaan als gevolg van de droogte. / foto ©Greenpeace, Daniel Beltra

Na de discussie over vogelpest wist Studium Generale vorige week voor de tweede keer in korte tijd veel publiek te trekken met een zeer actueel thema. Uitgenodigd was de Braziliaanse klimaatwetenschapper Carlos Nobre, directeur van het Centro de Previsão do Tempo e Estudos. Hij koppelt de ongeëvenaarde droogte in de Amazone aan het opwarmende water van de Atlantische Oceaan. De opstijgende lucht boven dat water zou leiden tot een droge, neerdalende luchtstroom boven het Amazonegebied, met als gevolg een droogte die veel erger is dan ooit tevoren.
De theorie van Nobre leidde in de media tot speculaties over het verband tussen de droogte in de Amazone en de vele heftige orkanen in Midden-Amerika en de Verenigde Staten. Nobre waarschuwt echter voor overhaaste conclusies. De regen die normaal in het Amazonegebied valt, komt wel ergens anders terecht, maar niet noodzakelijkerwijs in de regio waar de orkanen woeden, aldus de klimaatwetenschapper. Op satellietbeelden liet hij tijdens het debat bij Studium Generale zien dat de regen voornamelijk viel in de oceaan even ten zuiden van dat gebied.

Sahel natter
Carlos Nobre is trekker van het Large scale Biosphere Atmosphere Experiment in het Amazonegebied. In dat onderzoeksprogramma wordt al jaren met zeven zogenoemde fluxtorens gemeten hoe het klimaat in het gebied ervoor staat. Wageningen UR participeert in dit onderzoek. Volgens Nobre is de droogte voor de onderzoekers een uitgelezen moment om te zien hoe 's werelds grootste regenwoud reageert op de extreme droogte.
De metingen van de klimaatwetenschappers zijn belangrijk, omdat het Amazonegebied een belangrijke rol speelt in het klimaat. 'Twintig procent reductie van de regenval in de Amazone kan gevolgen hebben voor het klimaat van de Verenigde Staten of Noord-Europa', stelde Nobre. Prof. Pavel Kabat van Alterra noemde het gebied de 'hittemachine van het wereldklimaatsysteem', omdat de wisselwerking tussen de dichte vegetatie en de atmosfeer in het enorme gebied bepalend kan zijn voor het weer in andere delen van de wereld. Er zijn zelfs aanwijzingen dat de droogte in Noordwest-Brazilië kan leiden tot regen in de Sahel-landen in Afrika.
En omdat het Amazonegebied zo'n belangrijke factor is voor het klimaat is het volgens Kabat erg belangrijk om te volgen hoe het landgebruik in het gebied zich ontwikkelt. Want dat gaat snel. 'In de laatste twintig jaar is het landgebruik er net zo veel veranderd als het landgebruik in de VS en Europa in de afgelopen driehonderd jaar', stelde Kabat.
De klimaatwetenschappers vrezen dat het veranderend landgebruik in het Amazonegebied omslagen kunnen veroorzaken in het wereldklimaatsysteem. De meeste zorgen maken ze zich over de ontbossing. Zeventien procent van het regenwoud is inmiddels verdwenen. Modelberekeningen laten volgens Kabat zien dat een volledig ontbost Amazonegebied zorgt dat het één tot 2,5 graden warmer wordt, er vijftien tot dertig procent meer verdamping optreedt, en er vijf tot twintig procent minder regen valt. 'En er valt in het gebied vijf tot tien keer zoveel regen als hier', zei Kabat om een en ander in perspectief te zetten.

Kooldioxide
En dan is er het kooldioxide dat ligt opgeslagen in het regenwoud. Per hectare bevat het bos 450 ton CO2, vertelde Kabat, 220 ton bovengronds en 230 ton ondergronds. De ontbossing kan enorme gevolgen hebben. Kabat liet modelberekeningen zien waaruit bleek dat het compleet ontbossen van de Amazone kan leiden tot een toename van de concentratie CO2 in de lucht met duizend parts per million (ppm), terwijl het International Panel on Climate Change (IPCC) voor 2100 een totale concentratie verwacht van 750 ppm. 'Plotseling zijn de veranderingen in landgebruik het belangrijkste onderwerp in de discussie over klimaatverandering', aldus Kabat.
Veranderingen in het Amazonegebied hebben echter ook positieve gevolgen, stelde Laurens Ganzeveld van het Max-Planck-Institut für Chemie. Voor de oxidatiecapaciteit in de atmosfeer bijvoorbeeld. Door die oxidatie verdwijnen broeikasgassen als ammoniak en methaan. 'Met ontbossing krijg je meer oxidatie in de atmosfeer, dus een grotere schoonmaakcapaciteit', stelde Ganzeveld. Volgens Ganzeveld zijn er echter nog enorme onzekerheden in de modelberekeningen. Het is zelfs de vraag of de wetenschappers de veranderingen in het Amazonegebied kunnen bijhouden.
Voorlopig lijkt ontbossing dus vooral gevaarlijk. Simpelweg stoppen met ontbossing is echter geen optie, stelde Isabel Escada van het Braziliaanse ruimtelijk onderzoeksinstituut Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais. 'We kunnen niet terug naar de jaren vijftig. Er leven in het gebied veel mensen die dezelfde kwaliteit van leven willen als jullie hier.'
Er zijn wel mogelijkheden om de ontwikkeling van het Amazonegebied duurzaam te organiseren, stelde Tatjana Sá van het Braziliaanse landbouwonderzoeksinstituut Embrapa. Met de handel in CO2-emissie bijvoorbeeld, die dankzij het Verdrag van Kyoto nu mogelijk is. Een complete stop van de ontbossing zou volgens Nobre zo'n driehonderd miljoen dollar aan carbon credits opleveren, veel meer dan nu met het hout wordt verdiend dat geëxporteerd wordt naar de Verenigde Staten, China , Duitsland , Frankrijk en Nederland. 'Brazilië heeft dankzij de ontbossing de op vijf na grootste uitstoot van CO2, maar heeft de meeste mogelijkheden om CO2 te verhandelen en staat tweede op de lijst met CO2-projecten', aldus Sá.
De westerse wereld zal dus meer moeten doen dan zeggen dat de ontbossing in het Amazonegebied moet stoppen. De verwachtingen van de klimaatwetenschappers zijn zo alarmerend dat er snel daadwerkelijk stappen gezet moeten worden om te zorgen dat de duurzame ontwikkeling van het Amazonegebied, waarop de Braziliaanse overheid lijkt te willen inzetten, doorgang vindt. En misschien weten de klimaatwetenschappers dankzij de droogte straks meer over de invloed die 's werelds grootste regenwoud heeft op het klimaatsysteem.

Martin Woestenburg

De grootste ter wereld

's Werelds grootste regenwoud is zo'n zeven miljoen vierkante kilometer groot. Ongeveer de helft daarvan ligt in Brazilië. Jaarlijks verdwijnt door ontbossing gemiddeld zo'n 20.000 vierkante kilometer bos. Ter vergelijking: Nederland heeft een oppervlakte van 35.054 vierkante kilometer.
De Amazonerivier en zijn zijrivieren bevatten twintig procent van de totale zoetwatervoorraad op aarde. Van de twintig grootste rivieren ter wereld lopen er tien in het Amazonegebied. De Amazonerivier heeft ook 's werelds grootste riviereiland. Het Ilja de Marajo is 50.000 vierkante kilometer groot.

Re:ageer