Wetenschap - 1 januari 1970

Curator redt papieren pareltjes

1

Drs Liesbeth Missel, curator speciale collecties van Bibliotheek Wageningen UR, redt oude waardevolle documenten van het verval of de vuilnisbak. Van alles krijgt ze in handen, van beroemde tuinontwerpen uit de negentiende eeuw tot unieke luchtfoto's van bombardementen in Nederland.

Een kwekerscatalogus uit 1936. De collectie van 35.000 catalogi is een schenking van de kwekersfamilie Krelage uit Haarlem. / foto Guy Ackermans

De curator heeft het de laatste tijd druk. Allerlei ‘oude schatten’ komen tevoorschijn wanneer gebouwen van Wageningen UR leeg worden gehaald voor een verhuizing of verbouwing. Het projectteam Collecties Wageningen UR ontfermt zich over de spullen, en Missel is een van de adviseurs. Vergeten collecties die ineens opduiken, zijn niet altijd wetenschappelijk interessant of bruikbaar, weet Missel. 'Ik heb niet zo lang geleden een collectie oude dia's in de glasbak gegooid. Het waren dia's van bomen, maar er zat geen register of andere beschrijving bij. Dan heb je er niets aan.'
Missel hoopt echter dat de vinders van vergeten collecties niet op eigen houtje beslissen of iets waardeloos is. Dat kan zij beter bepalen. Want soms komen er ook pareltjes tevoorschijn. In de ruimte voor speciale collecties in de kelder van het Jan Kopshuis laat de curator een collectie luchtfoto's zien van de Royal Air Force, eenennegentig duizend in getal. De universiteitsbibliotheek heeft ze in 1994 gekregen van het Staringcentrum. De voorganger van dat centrum, de Stichting voor Bodemkartering, had ze van de ondergang gered nadat er plannen waren om het materiaal te vernietigen.

Blindgangers
'Dit zijn waardevolle luchtopnamen uit de Tweede Wereldoorlog, er is veel interesse voor. We krijgen elke week wel een medewerker van de explosievenopsporing over de vloer die ze minutieus bekijkt. De foto's zijn gemaakt voor en na bombardementen van de geallieerden in door de Duitsers bezette gebieden. De foto's, gemaakt tussen november 1943 en mei 1945, zijn zeer gedetailleerd, en waren voor de geallieerden de basis om strategische beslissingen te nemen. Nu komen de foto's van pas bij de bouw van bijvoorbeeld nieuwe woonwijken en infrastructurele projecten zoals de Betuwe-lijn. Er moet dan eerst worden nagegaan of er nog blindgangers liggen.'
Ook komen er soms ex-piloten een kijkje nemen, en leden van herdenkingsorganisaties. Op sommige foto's zijn verwoestingen te zien, aangericht door de Duitsers die razzia's hielden aan het eind van de oorlog, bijvoorbeeld in het plaatsje Putten. Verder zijn archeologen in toenemende mate geïnteresseerd in dit soort foto's, aangezien er soms duidelijke tekenen van vroegere bewoning op te zien zijn, zoals contouren van kastelen, vertelt Missel.

Modeltuinen
De curator is vol goede moed dat er nog meer bijzondere documenten boven tafel zullen komen. Ze heeft bijvoorbeeld al een collectie dia's van gewassen en planten uit Azië binnen, mét beschrijvingen. 'Op zolder hebben we verder tachtig verhuisdozen staan met daarin het werk van landschapsarchitect Mien Ruys. 'Deze collectie is zeker net zo bijzonder als de collectie die we hebben van landschapsarchitect Leonard Springer. Ruys is de eerste landschapsarchitect die in samenwerking met architecten zich al voor de oorlog bezig hield met stedenbouwkundige vraagstukken en opdrachten, een ontwikkeling die voor het werk van de naoorlogse landschapsarchitect richtinggevend zou worden. Daarnaast heeft ze de tuinarchitectuur vooral bij het grote publiek tot gemeengoed gemaakt door de modeltuinen in Dedemsvaart, haar populaire tuinboeken en de introductie van spoorbielzen en grindtegels in de tuin.'
Ook vanuit het Herbarium komen interessante zaken aan het licht. Onder andere planten uit de Hortus Cliffortianus met aantekeningen van de Zweedse botanicus Linnaeus. Daarnaast wordt geïnventariseerd wat er overal aan de muren hangt, zo is er een kleine verzameling van schilderijen van de bekende schilder Willy Sluiter met betrekking tot de zuivelkeuring gevonden bij het RIKILT Instituut voor Voedselveiligheid.

Voorzichtig
Missel wil de Wageningse onderzoekers die interessante zaken tegenkomen, in ieder geval meegeven voorzichtig te werk te gaan. De gelukkige vinders van oude collecties willen misschien meteen zelf iets doen om de collectie te beschermen. Oude documenten zijn soms goed te behandelen met speciale natuurlijke en chemische middelen, maar Missel waarschuwt: 'In geval van aantastingen is het erg complex om te bepalen welk middel je moet gebruiken. Dit hangt sterk af van ondermeer de kwaliteit en zuurgraad van het papier, gebruikte inkten, vochtigheid en schimmels. Zelf gaan plakken of andere behandelingen uitvoeren, kan ik in ieder geval afraden. Haal er een expert bij of als daar geen geld voor is, bewaar het in ieder geval in een zuurvrije omslag of doos.'
In de kelder van het Jan Kops Huis laat Missel zien hoe de door haar beheerde speciale collecties worden bewaard. Er staan zo'n twintig rijen met boeken, foto's en tekeningen uitgestald onder gecontroleerde omstandigheden. 'Het belangrijkste is dat de temperatuur hier constant wordt gehouden en de luchtvochtigheid wordt beperkt. Er lopen hier bijvoorbeeld geen waterleidingen. Documenten mogen ook nooit naast de verwarming staan of in de zon. Je moet goed ventileren, en heel belangrijk, de vochtigheid beheersen. Want vocht betekent schimmelvorming en dat leidt tot onomkeerbare schade.'

Digitaliseren
Het herstellen en beschermen van documenten is soms monnikenwerk, maar het is het zeker waard. Een van de meest waardevolle boeken in de speciale collectie is volgens Missel een exemplaar uit de negentiende eeuw, een Japans boek met afbeeldingen van planten. 'Het is zo bijzonder vanwege het papier dat is gemaakt van een kleine boom, de zogeheten Formosa. Het onderliggende papier is minder gevoelig en krimpt dus minder onder invloed van klimaatverschillen. De verschillende papiersoorten moesten we heel voorzichtig losmaken.'
Missel laat ook een aantal blauwdrukken zien, ontwerpen van tuinarchitecten, die helaas langzaam vervagen. Dikwijls is het afbraakproces, hoe langzaam ook, niet te stoppen. Met name documenten van na 1850 vervallen relatief snel. Toen kwam papier van relatief slechte kwaliteit op de markt. Door verzuring van dit papier gaat het veel minder lang mee.
Het gevecht tegen de tijd wordt uiteindelijk verloren als het gaat om papieren versies. Een oplossing is de documenten te digitaliseren. De oude teksten en afbeeldingen zijn zo te vereeuwigen in bits en bytes. Missel en haar collega's van de afdeling Speciale Collecties zijn hier hard mee bezig. Zo worden de foto's van de Brits luchtmacht gedigitaliseerd, nadat dit eerder is gedaan met waardevolle afbeeldingen van tulpen uit de tijd van de tulpenwindhandel in de zeventiende eeuw.
Niet onbelangrijk is dat de collecties op internet komen, en zo voor iedereen toegankelijk en te gebruiken zijn, zegt Missel. 'Zo vinden veel Amerikanen onze collectie afbeeldingen van tulpen zeer interessant. We hebben wel eens duizenden hits per week gehad.'

Hugo Bouter

Re:acties 1

  • Nieke

    Ik heb een huis gekocht uit 1953. Ik heb leuke documenten van Mien Ruys met een plattegrond van destijds aangelegde tuin. Hele bijzondere maar voornamelijk onbekende bloemen en planten staan er op.

    Reageer

Re:ageer