Wetenschap - 7 juni 2007

Beleving van landschap

De beleving van een landschap is een 'mindscape', iets dat mensen in hun hoofd ontwikkelen. Daar heeft niet alleen het landschap invloed op, maar ook de evolutie, de psychologie en de sociale machtstructuur, aldus dr. Maarten Jacobs. In een ongebruikelijk promotieonderzoek ontwikkelde hij een brede theorie over beleving.

Drie zaken hebben volgens Jacobs invloed op de manier waarop mensen landschap beleven: alles wat met iemands ontwikkeling te maken heeft, de 'mindscape'; alles wat met machtstructuren rondom een persoon te maken heeft, de 'powerscape'; en alles wat van doen heeft met de fysieke eigenschappen van het landschap, de 'matterscape'.
Aan de hand van deze theoretische driedeling onderzocht Jacobs drie praktijkgevallen. Daaruit blijkt volgens hem dat landschapsbeleving overal een andere rol speelt. Een voorbeeld was de BelevingsGIS, een instrument waarmee onderzoekers aan de hand van geografische kenmerken de beleving van mensen in kaart brengen. De persoonlijke emoties die een landschapselement oproept worden in dit systeem veralgemeniseerd, verbonden aan landschapselementen, en in een geografisch informatiesysteem gezet. Daarbij wordt volgens Jacobs de 'powerscape' vergeten.
Landschapsbeleving kan ook in kaart worden gebracht met natuurbeelden die mensen hebben, hun waardering voor natuur als wildernis of als park. Rijkswaterstaat gebruikte die methode om zicht te krijgen op de beleving van medewerkers en de manier waarop mensen naar het landschap kijken. De natuurbeelden van de medewerkers bleken volgens Jacobs echter geen verband te hebben met de beleidsmatige beslissingen die ze namen.
Dat landschapsbeleving ook sociale invloed heeft, bleek bij Jacobs’ studie van moestuineigenaren bij vliegveld Zestienhoven. De moestuinen werden bedreigd door plannen voor woonwijken en bedrijventerreinen. Jacobs laat zien hoe de moestuineigenaren samen een minimaatschappijtje vormen, met eigen normen en waarden en een eigen blik op het landschap. Omdat de gemeente gevoelig was voor deze eigenheid groeide bij hen het besef dat de overheid in dat minimaatschappijtje slechts één van de partijen was. Beleving speelt zo een rol in politieke processen.
Het belangrijkste wat Jacobs doet is wetenschappelijke duidelijkheid creëren rond het begrip beleving, vindt zijn promotor prof. Jaap Lengkeek van de leerstoelgroep Sociaal-ruimtelijke analyse. ‘Hij biedt een nieuw perspectief van waaruit de diverse benaderingen van beleving tegen de lat gelegd kunnen worden.’ Daarnaast is Jacobs' onderzoek volgens Lengkeek van belang voor de wetenschappelijke kennisontwikkeling, omdat hij ook aandacht heeft voor de bewustzijnsfilosofie en de neurobiologie, ‘domeinen waarvan het niet gebruikelijk is om die in ons vakgebied te bekijken’, aldus Lengkeek. / Martin Woestenburg

Re:ageer