Wetenschap - 1 januari 1970

Argo naar World Cup

Argo naar World Cup

Argo naar World Cup

Argo gaat naar de World Cup in Luzern op 10 en 12 juli. De reden: de lichte SA-2 van de studentenroeivereniging behaalde afgelopen zaterdag op de Koninklijke Maas/Holland Beker Regatta twee keer de tweede plaats. Alleen de lichte twee van concurrent Nereus wist Michel van Eupen en Titus Weijschedo van een totale overwinning af te houden. Op het nippertje, want het was een fotofinish. Het is niet voor het eerst dat Weijschedo en Van Eupen uitkomen op een World Cup. In 1997 en 1998 maakten zij deel uit van de nationale lichte acht. W.K

Vertrekkend zoöloog Jan Osse blijft zich verwonderen

Ik wil dat studenten voor een aquarium gaan zitten en kijken


Het is al stil op Zodiac, het domein aan de Haarweg van de universitaire dierwetenschappers. De emeritus-hoogleraar zit aan het eind van de maandagmiddag gebogen over stapels A-viertjes. Ik vervang tijdelijk die vent die hier hoogleraar was, zegt dierkundige dr Jan Osse met een ironische glimlach. Die man had het behoorlijk druk, heb ik ontdekt, want ik doe alleen het hoognodige en kom al nauwelijks toe aan het voorbereiden van een lezing in Schotland. De hoogleraar nam in het voorjaar afscheid maar is, bij ontstentenis van een opvolger, nog dagelijks op zijn vakgroep te vinden

Koffie? Het klinkt als een vraag waarop de prof het antwoord al weet en we lopen door een klein labyrint van onderzoeksruimten naar een koffiezetapparaat. Een reusachtig aquarium herbergt een grote, slanke vis en een kleiner, hoekiger dier. Dat is een van de barbeelsoorten uit het Tanameer, vertelt Osse, terwijl hij constateert dat de koffie op is. In dat meer in Ethiopië komen soorten voor die heel nauw aan elkaar verwant zijn. Het is een soort laboratorium van de evolutie. Wij kijken of de vormen die de dieren hebben, overeenstemmen met hun plaats in het ecosysteem. De verslaggever vraagt zich af of er bij de soort een opmerkelijk groot verschil is tussen de geslachten, aangezien de kleinere vis er zo anders uitziet. Dat is een karper, zegt Osse, onverstoorbaar onder zoveel domheid. Die zetten we erbij, want de barbeel gaat dood als ie alleen is.

Roodkapjemorfologie

In de met boeken volgestouwde hoogleraarskamer ligt op een archiefkast een vleugel van een vogel, een wilde eend. Een blauwe vlek op de vleugel, de zogenaamde vleugelspiegel, blinkt de toeschouwer tegemoet. Kijk, zegt de zoöloog en hij trekt de grijze veren langs het blauwe vierkantje opzij. De blauwe veren blijken tweekleurig: waar ze bedekt zijn door andere veren zijn ze gewoon grijs. Dat intrigeert me. Die veer weet in aanleg dus al waar welke kleuren moeten komen. Die zijn voorgeprogrammeerd.

Vormen, die hebben Osse altijd geïnspireerd en geïntrigeerd, vormen die onmiskenbaar zijn verbonden met hun biologische functie - zij het dat dat verband niet altijd duidelijk is. Zijn studenten hield hij altijd voor niet zomaar conclusies te trekken. Voor de hand liggende verbanden blijken bij nader inzien vaak helemaal niet voor de hand te liggen of zelfs helemaal niet waar te zijn. Ik waarschuw altijd voor Roodkapjemorfologie... Grootmoeder, wat heeft u grote oren - Dat is om beter te kunnen horen, mijn kind. Zo'n stelling is altijd waar en zegt niets over de relatie tussen vorm en functie. Dergelijke schijnkritische benaderingen belemmeren het verkrijgen van een beter inzicht in vorm en functie in de biologie.

De Leidse bioloog, in hart en ziel een wetenschapsman, was een tijdlang een buitenbeentje binnen het domein van de toegepaste zoötechnici, die soms niet geïnteresseerd bleken in fundamentele vragen naar het waartoe, het waarom. Als het werkte in de praktijk waren ze tevreden. Ooit baarde de prof opzien tijdens een van de, in universitaire kringen noodzakelijke, herstructureringsdiscussies op Zodiac. Voor een volle zaal dierwetenschappers hield hij een gloedvol betoog over het belang van onderzoek aan het tetrapode locomotie-apparaat bij mammalia. Met name de musculaire ontwikkeling behoorde een ieder te interesseren. De zaal viel stil, waarna de hoogleraar zich nogmaals van zijn stoel verhief en zei: Voor degenen die niet hebben begrepen waarover ik het heb, wil ik het wel vertalen. Het onderzoek gaat erover hoe hammen groeien.

Kraakbeen

Met die beminnelijke arrogantie maakte hij zich niet altijd even geliefd, maar zijn integriteit en streven naar samenwerking hebben hun vruchten afgeworpen. De verschillende onderzoeksgroepen op Zodiac groeiden in de loop der jaren naar elkaar toe. Osse constateert met genoegen dat de wetenschappelijke culturen op de zo eens verschillende onderzoeksgroepen inmiddels sterker overeenkomen. Dat is te danken aan de inzet en attitude van mensen als zoötechnicus prof. dr Pim Brascamp, maar ook aan bijvoorbeeld de hoogleraar Veevoeding, dr Martin Verstegen. Verstegen is niet alleen een bruggenbouwer tussen de onderzoeksgroepen en erg deskundig als het gaat om praktische problemen. Hij is ook een heel goed wetenschapper. Ik kwam zijn naam tegen in een wetenschappelijk overzichtswerk over het thermoregulatie bij dieren. Daar werkte hij dus ook aan.

Zo'n opmerking tekent Osse. Hij kan niet tegen domheid of slordig onderzoekswerk. Vrijgesteld zijn van lastige productietaken, waardoor de nieuwsgierigheid ten volle bevredigd kan worden, betekende voor hem ook de plicht aan de samenleving om kwaliteit te leveren. Dat niet altijd duidelijk is waartoe de verkregen wetenschappelijke kennis leidt, ontgaat hem niet, maar, zo is zijn overtuiging, uiteindelijk leiden wetenschappelijke inzichten tot belangrijke maatschappelijke toepassingen. Wie had ooit gedacht dat het kraakbeen van haaien van belang zou kunnen zijn voor het bestrijden van kanker? Zoiets is niet te plannen en te voorzien

De hoogleraar heeft honderden studenten Biologie langs zien komen en bijgedragen aan hun opleiding. Fameus is het practicum aan de kust van Noord-Frankrijk: de Ambleteuse-excursie. Daar wilde ik altijd studenten confronteren met de diversiteit in vormen. Overdag vissen we van alles op uit de zee, of bekijken we door de golven geprepareerde fossielen uit de krijtrotsen. En 's avonds moeten de studenten gewoon kijken. Het valt me op dat sommigen daar moeite mee hebben. Misschien wel iets meer dan vroeger. Ik wil dat ze gewoon voor een aquarium gaan zitten en kijken. Naar die mossel met zeepokken op zijn schelp, jonge zeepokken, mosdiertjes en andere kleinere teringlijdertjes. Alleen maar kijken en het aantekenblok nog even dicht laten. Studenten willen dan van me weten wat ze moeten doen... Hij grijnst

Snijden

Kijken, zelf kijken is cruciaal in de opleiding tot bioloog. De prof heeft een aantal jaren geleden dan ook grote mot gehad met biologiestudenten die niet zelf in dode dieren wilden snijden. Op principiële gronden. Onbegrijpelijk, vond en vindt Osse. Natuurlijk zijn er prachtige hulpmiddelen, maar een bioloog moet zelf in een beest kijken om te begrijpen welke problemen je tegenkomt als je poogt om structuren te ontrafelen om hun functioneren te begrijpen. Een bioloog, een wetenschapper, moet beschrijven wat hij zelf heeft gezien. Dan zie en begrijp je pas echt de samenhang. Het verzet tegen het dissectiepracticum vond ik altijd een beetje laf, want mensen willen zich wel verdiepen in kennis die anderen via dissectie hebben verkregen. Er zijn prachtige boeken met reproducties van schilderijen van Van Gogh, maar pas als je het schilderij zelf in een museum hebt gezien, begrijp je zijn werk beter. Je moet ook zelf een keer in de kathedraal van Chartres hebben gestaan om de bouwkunst uit die tijd te doorvoelen. Maar ach, de faculteit besloot indertijd dat we een alternatief dienden te bieden, dus dat hebben we gedaan. Al vindt ik het wat hypocriet, want een paar honderd meter verderop aan de Binnenhaven verzinnen ze manieren om vijfhonderdduizend sprinkhanen om zeep te helpen.

Zelf kijken en zorgvuldig nadenken, dat is cruciaal voor een wetenschapper, vindt Osse. Eeuwen lang tekenden wetenschappers kritiekloos plaatjes en vooral ideeën van anderen over, zodat biologen er heel lang van overtuigd waren dat spermacellen volledig ontwikkelde minimensjes bevatten. Deze homuniculi werden, in hun optiek, slechts door de vrouw gevoed, zodat ze daar uitgroeiden tot baby's

Dollartekens

Het wekt geen verwondering dat de wetenschapper in hart en nieren vier jaar te kort vond voor zijn geliefde biologieopleiding. Niet dat studenten een jaar moeten lapzwanzen, maar ze moeten de tijd en de rust hebben om alles goed te bekijken, te bestuderen en zich eigen te maken. Hij constateert dat de moderne student een stuk zakelijker is geworden, vergeleken met de vrijgevochten bende uit de jaren zeventig. Maar het is nog steeds leuk om met studenten om te gaan en er zijn nog steeds kostelijke uitzonderingen. De goeien zijn er nog steeds.

Biologie heeft inmiddels, tot zijn genoegen, een vijfde jaar. Dat is nodig om studenten het besef bij te brengen dat onder die enorme diversiteit aan levensvormen en verschijningsvormen een principiële eenheid schuilgaat. Ogenschijnlijk staat verscheidenheid tegenover eenheid, maar onder die verscheidenheid ligt dus die eenduidige genetische code met haar verschillende dialecten verborgen. Dat is uitermate interessant, ook al krijgen velen tegenwoordig dollartekens in de ogen bij het begrip genetische modificatie. Het grappige is overigens dat al die moleculair biologen tegenwoordig genfrequenties verzamelen als postzegels, terwijl ze dat vroeger de taxonomen verweten.

De prof is inmiddels betrokken bij een stichting die zich bezighoudt met de biodiversiteit. Er zijn tal van gronden om zuinig te zijn op die diversiteit. Niet alleen de diversiteit tussen verschillende soorten, maar ook binnen een genus. Te velen denken wat kan 't verdommen of die spin wel of geen haren heeft, maar voor je het weet gaan cruciale eigenschappen verloren. Daarbij moet je niet alleen planten of dieren met een medische betekenis beschermen, al is het een argument dat we nog lang niet al die betekenissen in kaart hebben gebracht. En het ontstaan van die biodiversiteit blijft wonderlijk. Je kunt het niet zomaar verklaren als succes in een evolutionaire strategie, want er zijn vele strategieën die om verschillende redenen en op verschillende manieren succesvol zijn.

Osse doet nu onderzoek aan vorm- en functieverandering in jonge vislarven in relatie tot de viscositeit van water, waarbij reacties op veranderende omgevingsfactoren direct meetbaar zijn, bijvoorbeeld door vissen te laten opgroeien in water waarin de wrijvingskrachten manipuleerbaar zijn. Cruciaal is natuurlijk dat de vissen goed kunnen ademhalen en zich kunnen voeden. Het moet ethisch verantwoord zijn, maar ik denk dat de uitkomsten van een dergelijk experiment heel waardevol kunnen zijn.


Platteland moet recreatie, voedselproductie en waterbeheer integreren

Winterswijk: proeftuin voor multifunctioneel landgebruik


De landbouw als pure productenleverancier heeft zijn langste tijd gehad. Dat is de gedachte achter multifunctionele landbouw of multifunctioneel landgebruik. Het concept is niet nieuw. Boeren weten ook dat er meer is dan vlees, melk en aardappelen. Ze beginnen een camping, zetten een windmolen op hun erf of produceren natuur. Hierbij wordt echter steeds vanuit het individuele bedrijf geredeneerd. DLO pakt het idee van de multifunctionele landbouw grootser op. Het wil toe naar een gebiedsgerichte aanpak

Daartoe hebben de onderzoekers een proeflocatie uitgezocht bij Winterswijk. Op verschillende schaalniveaus bekijken ze hoe het platteland rond Winterswijk meerdere functies kan vervullen. Naast productie, werk en inkomen moet het platteland ook zorgen voor natuur, gezondheid en welzijn, landschap en milieu. De ondernemers in het gebied kunnen bijvoorbeeld verdienen aan drinkwaterwinning of recreatie. Na vier jaar voorstudie beginnen de onderzoekers binnenkort met de uitwerking van hun ideeën in het gebied zelf

Waar DLO nog moet beginnen met het experimenteren op gebiedsniveau, zijn er wel al resultaten op veldniveau. DLO'ers deden bijvoorbeeld onderzoek naar multifunctionele graslanden, bouwlanden en beplantingen. Grasland kan ruwvoer opleveren, maar ook flora en fauna waardoor het grasland aantrekkelijk wordt voor recreanten. Om te bekijken of die combinatie van functies haalbaar is, zijn het Instituut voor Bos- en Natuuronderzoek (IBN-DLO) en het Instituut voor Agrobiologisch en Bodemvruchtbaarheidsonderzoek (AB-DLO) begonnen met de meest voor de hand liggende proeven. Op vier verschillende weilandjes varieerden ze de stikstofgiften en experimenteerden ze met verschillende plantensoorten in het gras. Zo ontstonden varianten van traditioneel bemeste, soortenarme graslanden tot nauwelijks bemeste, bloemrijke graslanden. Daarbij bekeken de onderzoekers de productie van ruwvoer, de hoeveelheid plantensoorten, de landschapswaarde en de waterconserveringsmogelijkheden

Plaatje

Vooral de combinatie van deze gegevens leverde waardevolle informatie op. Het bloemrijke grasland geeft twee keer zo weinig ruwvoer dan het bemeste grasland, maar het bevat wel dertig tot veertig plantensoorten. Landschappelijk levert het een aantrekkelijk plaatje en het is goed mogelijk water te conserveren. Dit in tegenstelling tot het bemeste grasland waar het water afgevoerd wordt. Voor de extra functies moet wel een prijs worden betaald. Op het bemeste grasland is de ruwvoerproductie voldoende voor een inkomen. Het bloemrijke grasland moet tweeduizend gulden extra opleveren, wil het rendabel zijn. Volgens de berekeningen die de onderzoekers hierop hebben losgelaten, zijn deze inkomsten te halen uit de extra activiteiten als waterverkoop, recreatie en natuur. Er hoeft dus geen subsidie aan te pas te komen

Eenzelfde berekening hebben de onderzoekers gedaan voor multifunctioneel bouwland en multifunctionele beplantingen. Bij beplantingen hebben ze gekozen voor gras met walnoten en inscharing van vee. Dit najaar worden de ideeën in Winterswijk uitgevoerd. Op 35 hectare wordt multifunctioneel grasland neergelegd, 30 tot 45 hectare wordt bouwland en tien hectare wordt beplant. Dit alles gebeurt in nauw overleg met de grondeigenaren, boeren zowel als landgoedeigenaren. L.N., foto DLO


Cholesterolverlagende margarine tussen medicijn en voeding

Re:ageer