Wetenschap - 27 juni 2002

Anti-malariamug nog lang niet in de lucht

Anti-malariamug nog lang niet in de lucht

Wetenschappers twijfelen aan doeltreffendheid genetisch gemodificeerde mug

Het idee van genetici om de malariamug genetisch te modificeren om de verspreiding van malaria tegen te gaan, wordt niet overal goed ontvangen. Entomologen vrezen voor de ontwikkeling van oncontroleerbare supermuggen en voorzien grote praktische moeilijkheden. "Door ergens in Afrika uit een vliegtuig te stappen en een paar muggen vrij te laten, zullen we nooit malaria kunnen uitbannen."

In het verleden zijn al de mediterrane fruitvlieg en de schroefworm-vlieg met succes genetisch gemodificeerd om de plagen die ze vormen uit te bannen. Waarom dan ook niet de genetische code van de malariamug veranderen om zo een halt te roepen aan de meest gevreesde infectieziekte in de tropen? De technologie om de genetische bouwstenen van de malariamug te veranderen, is voorhanden, stellen genetici.

Via de genen is het mogelijk om het immuunsysteem van het insect te be?nvloeden zodat die een afweer krijgt tegen de parasiet die voor malaria zorgt. De mug kan dan steken wat ze wil, ze kan de malariaparasiet niet meer van mens tot mens overbrengen.

Genetici kunnen kleine wonderen verrichten, maar zijn we bereid om de risico's van het gesleutel aan moeder natuur te aanvaarden? De nieuw ontworpen insecten kunnen bijvoorbeeld in het wild gaan muteren, met onvoorspelbare gevolgen, zeggen critici. Misschien is het beter om ons te concentreren op reeds beproefde methoden ter bestrijding van malaria.

"Mogelijk de grootste schade die de gentechnologie-aanpak aanricht, is dat het de aandacht afleidt van meer logische en mogelijk effectievere methoden om malaria te bestrijden, zoals het toepassen van insecticiden en het opruimen van broedplaatsen van muggen", zegt prof. Andrew Spielman, hoogleraar gezondheid in de tropen aan Harvard University. Hij is een van de deelnemers van de workshop over transgene muggen die 27 en 28 juni in Wageningen wordt gehouden onder leiding van dr Willem Takken van de leerstoelgroep Entomologie.

Killer

Spielman en andere entomologen die zich bezighouden met de malariaparasiet, vinden het niet verwonderlijk dat alle mogelijke manieren om malaria te bestrijden, dus ook gentechnologie, aandacht krijgt. De ziekte is nu eenmaal in grote delen van de wereld een van de grootste killers.

De Amerikaanse hoogleraar en geneticus prof. Charles Taylor van de University of California vindt gentechnologie niet bij voorbaat een slecht idee: "Malaria is een zeer ernstige ziekte en neemt alleen maar toe in de wereld. Het is een ongelofelijk complex probleem, en het zou onverstandig zijn om te denken dat er ??n simpele oplossing is. Betere hygi?nische omstandigheden en gezondheidsvoorzieningen helpen, maar we moeten open staan voor andere mogelijkheden, hoe klein de kans van slagen ook is, zoals de ontwikkeling van een vaccin of een transgene mug."

In Europa en Noord-Amerika is de malariamug al lang uitgeroeid, maar in grote delen van Zuid-Amerika, Afrika en Azi? waart zij nog in grote aantallen rond. Alle insecticiden en muskietennetten ten spijt, overlijden er elk jaar meer dan twee miljoen mensen aan malaria. Qua dodental is het te vergelijken met elke dag, een heel jaar lang, een crash van twee jumbojets waarbij alle passagiers om het leven komen. Gezondheidsdeskundigen zitten met de handen in het haar, want in sommige gebieden waar malaria was uitgeroeid steekt het weer de kop op, zoals in Tadzjikistan en delen van India.

Het nieuws in juni 2000 dat onderzoekers van het Imperial College in Londen en het European Molecular Biology Laboratory in Heidelberg, Duitsland, voor het eerst een transgene mug hadden gemaakt, kwam dan ook als geroepen. Sindsdien zijn ook Amerikaanse onderzoekers aan de slag gegaan met de mug en proberen ze het genetische plaatje te veranderen.

Tot nu toe waren het alleen experimenten om te testen of genetische modificatie lukt bij de malariamug. De onderzoekers uit Londen en Heidelberg slaagden erin om een DNA-fragment toe te voegen dat de mug groen doet oplichten onder ultraviolet licht. Maar ze verwachten dat ze over zes jaar een mug hebben ontworpen met een effectief afweermechanisme tegen de malariaparasiet. Het is de bedoeling zulke muggen uit te zetten in gebieden die geteisterd worden door malaria. De nieuwe mug zou moeten mengen met de wilde populaties malariamuggen en na verloop van tijd zouden er alleen anti-malariamuggen aanwezig moeten zijn.

Virussen

"Het grootste gevaar is dat we niet weten wat er gaat gebeuren als we een transgene mug uitzetten in het wild. We weten gewoon te weinig af van de genetica van muggen en hun gedrag in het wild", zegt entomologiehoogleraar prof. John Edman van de University of California, Davis. Hij vindt dat onderzoekers eerst uitvoerige laboratoriumexperimenten moeten doen en veldgegevens over malariamuggen moeten bestuderen, voordat zelfs maar wordt overwogen om een anti-malariamug te maken.

"Ik heb grote twijfels of genetisch gemodificeerde muggen ooit zullen worden toegepast om malaria en andere ziekten onder controle te krijgen. Tot op zekere hoogte is het na?ef en getuigt het van zelfoverschatting om te denken dat we miljoenen jaren van natuurlijke evolutie een hak kunnen zetten." Edman wijst erop dat er vele muggensoorten zijn die malaria overbrengen; het is misschien een onmogelijke taak om al die soorten op een effectieve manier genetisch te modificeren.

Entomologen vrezen ook dat transgene muggen in het wild oncontroleerbaar worden. De Wageningse entomoloog dr Willem Takken zegt hierover: "Transgene muggen gaan wellicht andere parasieten dan de malariaparasiet overbrengen en dat brengt ons van de wal in de sloot. En we moeten er rekening mee houden dat transgene muggen niet in de hand zijn te houden en zich massaal als een soort supermuggen gaan vermenigvuldigen."

Spielman waarschuwt dat het succes van de transgene mug slechts tijdelijk kan zijn en dat malaria daarna extra hard zal toeslaan. "Als een dorp tien jaar lang malariavrij is, maar daarna de malariaparasiet weer terugkomt, dan heb je een groot probleem. Want vele mensen hebben dan hun immuniteit verloren." Hij is pessimistisch over de zoektocht naar een wondermiddel tegen malaria zoals een nieuwe mug. "We zullen nooit in staat zijn om malaria uit te bannen door ergens in Afrika uit een vliegtuig te stappen en een stel muggen vrij te laten."

Hij verwacht namelijk ook grote praktische moeilijkheden rond de genetische modificatie strategie: "De transgene muggen gedijen alleen als ze toegang hebben tot menselijke gastheren. Maar niemand wil dat er in zijn 'achtertuin' transgene muggen worden uitgezet en gekweekt. Ook zouden die mensen ten bate van de ontwikkeling van de transgene muggen geen anti-mugmaatregelen mogen nemen zoals muskietennetten. Daar zitten ze niet op te wachten in de tropen."

DDT

Spielman denkt eerder dat bestaande methoden om malaria te bestrijden met man en macht moeten worden toegepast en verbeterd. "Er bestaan diverse effectieve maatregelen, zoals binnenshuis gebruik van insecticiden en het uitroeien van broedplaatsen van muggen. Met dit soort maatregelen komen we een heel eind."

Hij wijst erop dat vele landen in de wereld malaria hebben weten uit te bannen met het insecticide DDT. Door dit middel op de muren van huizen te spuiten, roeit men de malariamug lokaal uit. Het middel heeft geen goede naam gekregen omdat het ook in het milieu terecht kan komen en vissen, vogels en ander dierenleven kan vergiftigen. "Maar in de strijd tegen malaria is het onvervangbaar, mits het verstandig en in beperkte mate wordt gebruikt", aldus Spielman.

Taiwan en Jamaica zijn bijvoorbeeld afgekomen van malaria door de DDT-campagne van 1959 tot 1963. Maar ook landen als de Verenigde Staten, Itali?, Roemeni? en de Sovjet-Unie hebben malaria uitgeroeid met DDT. De laatste jaren stoppen diverse landen met het gebruik van DDT tegen malaria vanwege de vermeende risico's. In Zuid-Afrika en Tadzjikistan bijvoorbeeld vindt er hierdoor weer een opleving van malaria plaats.

Ook entomoloog dr Bryan Taylor van de University of Nottingham ziet de voordelen in van insecticiden. "Ik heb onderzoek gedaan op de Solomon Eilanden, waar ik vernam dat door gebruik van het vrij goedkope middel DDT het aantal malariagevallen onder kinderen drastisch is afgenomen. Ik vermoed dat diegenen die aan een transgene mug denken, te weinig weten over de echte wereld. Ik denk niet dat het een realistische optie is, behalve misschien in een ge?soleerde omgeving met slechts ??n muggensoort die malaria overbrengt."

Andere onderzoekers zijn optimistischer gestemd over de mogelijkheden van genetische modificatie en denken dat het wel degelijk zin heeft om daar energie in te steken. Prof. Charles Taylor is daar een van: "Als we alleen dachten aan de moeilijkheden, dan hadden we ook geen ruimtereizen gehad en ook geen menselijk genoomproject. De uitdaging is om een weg uit te stippelen zodat er altijd iets goeds uit kan komen. Als we besluiten om deze methode tegen malaria toe te passen, dan moeten we wel precies weten wat de nadelige gevolgen kunnen zijn voor mensen en ecosystemen."

In principe betekent de genetische modificatie van diersoorten dat er wordt ingegrepen in de natuurlijke evolutie, met alle risico's van dien. Dr Willem Takken vindt dit echter geen reden om er helemaal niet aan te beginnen. "Moleculaire genetica levert ons zoveel waardevolle informatie op, dat we er wel gebruik van moeten maken. Neemt niet weg dat je heel kritisch moet omgaan met de materie, en zeker als het gaat om het uitzetten van transgene organismen. Dat geldt zowel voor planten als dieren. Maar waarschijnlijk heeft de westerse industri?le technologie met zijn vervuiling en bestrijdingsmiddelen al veel meer evolutionaire veranderingen veroorzaakt dan de huidige transgene plannen ooit zullen doen."

Hugo Bouter

'Ik vermoed dat diegenen die aan een transgene mug denken, te weinig weten over de echte wereld'

Re:ageer