Wetenschap - 26 september 2002

Aids brengt catastrofe in de landbouw

Aids brengt catastrofe in de landbouw

Wagenings onderzoek moet sleutelrol vrouwen zichtbaar maken

Eenentwintig jaar geleden werd het acquired immunodeficiency syndrome voor het eerst medisch aangetoond. Sindsdien zijn 21 miljoen mensen overleden aan aids en op dit moment zijn veertig miljoen mensen besmet met HIV. De meest productieve bevolkingsgroep in Afrika valt weg door aids; de samenleving raakt ernstig ontwricht. In Wageningen is nieuw onderzoek gestart naar de gevolgen van de epidemie voor de landbouw. Vrouwen vervullen een sleutelrol in de epidemie, ?n in de bestrijding ervan.

Terwijl de aids-epidemie aanvankelijk de kop opstak in steden, is de ziekte in Afrika ten zuiden van de Sahara inmiddels vooral een last voor het platteland geworden. Mannen lopen het virus op als ze naar de steden trekken voor werk. Ze keren ziek en zonder inkomen terug naar huis en nemen het virus mee naar hun geboortedorp. De vrouw loopt hiermee niet alleen grote kans op besmetting met het virus, maar moet nu ook de teruggekeerde man verzorgen en kan niet meer op het land werken. Het is de meest productieve bevolkingsgroep die dood gaat aan aids: die tussen 15 en 45 jaar.

De wereldvoedselorganisatie FAO schat dat een kwart van arbeidskracht in de landbouw in de zwaarst getroffen landen verloren gaat aan aids. In Zimbabwe brengen boeren tien procent van hun tijd door met het bijwonen van begrafenissen. Ook de vaak geromantiseerde Afrikaanse familie, waarin de sterkeren zorgen voor de zwakkeren, staat op de tocht. Voor zover zo?n familie ooit bestond, wordt die inmiddels door aids gedecimeerd. De aidswezen ? inmiddels dertien miljoen in Afrika ? worden vaak opgevangen door hun grootouders. Maar die kunnen niet voldoende arbeid of geld investeren in de landbouw. De ironie is dan ook dat het in de ergst getroffen gebieden niet veel uitmaakt of de aidswezen nu ook zelf HIV hebben of niet. Hebben ze het wel, dan gaan ze dood aan aids, hebben ze het niet, dan gaan ze dood van de honger. De armoede verklaart dan ook voor een groot deel de snelle verspreiding van aids: vrouwen worden door de armoede gedwongen tot prostitutie. Een gezegde in Zimbabwe is zelfs: liever als hoer aids krijgen dan sterven van armoede.

Onbewerkte velden

Vooral voormalig minister Herfkens heeft zich er sterk voor gemaakt dat overheden aids-remmende medicijnen mogen produceren of invoeren zonder patentrechten aan de industrie te betalen. Deze overwinning van overheden op de farmaceutische industrie is een schijnoverwinning, stelt dr Marti van Liere van het Koninklijk Instituut voor de Tropen. Vanwege de armoede zijn de medicijnen nog steeds te duur, zegt hij. "Bovendien is het nog maar de vraag of die remmers wel werken in hun omstandigheden. Want wie geen goed voedsel en geen schoon water heeft loopt veel meer risico een infectie op te doen."

Armoede is dan ook de belangrijkste oorzaak van de snelle verspreiding van aids in Afrika, stelt ook de FAO. De president van Zuid-Afrika, Thabo Mbeki, kwam in opspraak door het nog sterker te stellen: 'armoede is d? oorzaak van aids, niet HIV'. Dr Paul Hebinck, ontwikkelingssocioloog in Wageningen, relativeert: "Aspecten van armoede maken de verbreiding van aids mogelijk". Hij organiseerde in 1999 een conferentie over aids en ontwikkeling in Afrika. "Maar aids discrimineert niet. Het treft iedereen, ook de hoogst opgeleiden", zegt Hebinck. Juist daardoor vallen er in de hele samenleving gaten. Onder boeren, maar ook bij de landbouwvoorlichters, landbouwonderzoekers en ambtenaren. Door die aanslag op haar arbeidskrachten verandert de hele landbouw. Arbeidsintensieve gewassen als tomaten, gierst of bananen worden vervangen door gewassen die minder arbeid vragen, zoals zoete aardappels of ma?s. Velden blijven onbewerkt achter, of ? ten positieve gekeerd ? worden met mechanische of dierlijke trekkracht bewerkt, in plaats van met de hand. Kennis van de landbouw gaat verloren doordat boeren sterven voordat hun kinderen van hen hebben kunnen leren. Onderzoek van de FAO wees uit dat van huishoudens in Kenia die door aidswezen geleid worden, maar zeven procent voldoende kennis van de landbouw heeft. Volgens Hebinck wringt de schoen vooral bij de landbouwvoorlichting, omdat de instellingen zich niet aanpassen aan de gevolgen van de epidemie. Ze blijven bijvoorbeeld gericht op dezelfde gewassen. Hebinck: "Afrikaanse instellingen reageren krampachtig op verandering omdat ze erg bureaucratisch en hi?rarchisch zijn." Een andere reden is dat aids nog altijd taboe is in veel landen, wat voorlichting over seksueel gedrag lastig maakt. Een grote meerderheid van de Afrikanen die met HIV besmet is weet dit niet. Maar wie het wel weet, durft het doorgaans niet te zeggen uit angst voor geweld of discriminatie. In sommige gevallen zijn vrouwen met een HIV-besmetting gestenigd.

Promotieplaatsen

Volgens prof. Anke Niehof, hoogleraar sociologie van consumenten en huishoudens, spelen vrouwen een sleutelrol in de aanpak van de aids-epidemie: "De taken van vrouwen in de zorg en de landbouw worden door aids zwaarder. Tegelijkertijd worden ze vaker getroffen door de ziekte en spelen ze een grote rol in het voorkomen van verdere verspreiding van de ziekte." Niehof haalde een groot nieuw onderzoeksprogramma binnen dat gaat onderzoeken wat de rol van vrouwen is in de Afrikaanse voedselproductie, en wat de gevolgen zijn van aids op de positie van vrouwen. Twintig Afrikaanse vrouwen krijgen in het programma de komende vijf jaar een promotieplaats binnen Wageningen Universiteit. De eerste groep van tien begint in maart 2003 en zal een deel van de onderzoeksperiode in eigen land doorbrengen. Niehof zal het programma co?rdineren en promotors zoeken voor de kandidaten, die op dit moment geselecteerd worden in Afrika. Het nieuwe onderzoeksprogramma wordt voor ongeveer twee?neenhalf miljoen euro gefinancierd door Winrock, een Amerikaanse private ontwikkelingsorganisatie. Doel van het programma is, afgezien van de onderzoeksresultaten, het opbouwen van onderzoekscapaciteit onder academische Afrikaanse vrouwen. Niehof: "Met een PhD kunnen deze vrouwen belangrijke posities krijgen bij overheden of bij bedrijven en daardoor het beleid be?nvloeden ten gunste van Afrikaanse vrouwen, die anders weinig aandacht krijgen in beleid."

Het stemt weinig hoopvol dat de aids-epidemie zich in Afrika totnogtoe weinig lijkt aan te trekken van beleid. Peter Kok, epidemioloog bij de medische ontwikkelingsorganisatie Memisa (tegenwoordig onderdeel van Cordaid) zegt dat de aids-epidemie zich nu in zuidelijke Afrika precies hetzelfde ontwikkelt als de epidemie tien jaar geleden deed in Oeganda. In Oeganda daalt de HIV-prevalentie nu snel. Maar dat is geen goed nieuws, want de belangrijkste oorzaak is de hoge sterfte. Kok verwacht dat de epidemie in Azi? veel minder gevolgen zal hebben, omdat pogingen om seksueel gedrag te veranderen daar meer effect hebben dan in Afrika. | Joris Tielens

Re:ageer