Wetenschap - 15 maart 2001

Afvalstromen veranderen hormoonhuishouding vissen

Afvalstromen veranderen hormoonhuishouding vissen

Al enkele jaren weten onderzoekers dat er allerlei stoffen in onze rivieren en zee?n voorkomen die de werking van het vrouwelijke geslachtshormoon imiteren. Een Wageningse aio maakte een genetisch gemodificeerde menselijke kankercel en een genetisch gemodificeerde vis, die licht produceren als ze in contact komen met deze stoffen. Ir. Juliette Legler van de leerstoelgroep Toxicologie maakte zo een verontrustend probleem meetbaar.

Hormonen zijn net als sleutels. Ze kunnen pas wat doen als ze in een slot glijden. De hormonale sloten van cellen heten 'receptoren'. Als hormonen, zoals het vrouwelijke geslachtshormoon estradiol, zich vastkoppelen aan oestrogeenreceptoren, starten al die processen waardoor een organisme vrouwelijke eigenschappen krijgt. Het is al enkele jaren bekend dat de mens allerlei stoffen in het milieu brengt die passen op de sloten van oestrogeen: xeno-oestrogenen. Om hun aanwezigheid en effecten te meten, bouwde Legler een stukje genetisch materiaal bij een menselijke borstkankercel en zebravis in, waardoor ze een lichtgevend eiwit aanmaken als er aan hun oestrogeensloten wordt gemorreld. Naarmate er meer sleutels bij de receptoren komen, of naarmate de sleutels beter passen, stijgt de intensiteit van het licht.

Legler bracht een batterij aan xeno-oestrogene stoffen uit het leefmilieu in contact met de gemodificeerde kankercel. Bij de meest effectieve stoffen zaten het bestrijdingsmiddel DDT en geniste?ne, een fyto-oestrogeen in soja. Het echte estradiol bleek echter duizend tot honderdduizend keer zo effectief als de xeno-oestrogenen.

Alarmerender waren de uitkomsten van de onderzoeken met de gemodificeerde zebravis. DDT en de estradiolvariant die fabrikanten in anticonceptiepillen stoppen, ethinylestradiol, werkten vele malen krachtiger dan onderzoekers verwachtten. Het pilhormoon, dat via de menselijke ontlasting in het milieu terechtkomt, was zelfs honderd keer zo sterk als het natuurlijke estradiol. Omdat pilhormonen en DDT moeilijk afbreken, hoopten ze zich op in de zaadballen en de lever van de vis. Aan de andere kant bleken de gevreesde ftalaten, de chemische verbindingen die kunststoffen zachter maken, bijna niets in de zebravis te doen.

"Nu weten we preciezer waar we op moeten letten", zegt co-promotor dr. Tinka Murk van Toxicologie. "Er waren nog meer actieve xeno-oestrogenen, maar die worden in het organisme snel omgezet in andere stoffen. Ze zijn dus minder gevaarlijk." De organismen van Legler zijn al ingezet bij het project Landelijk onderzoek estrogene stoffen, waaraan Toxicologie meewerkt. Uit dat onderzoek is gebleken dat de situatie op sommige plaatsen in Nederland ronduit ernstig is. "In een paar Nederlandse rivieren zwemmen vissen rond met intersex. Mannelijke vissen hebben vrouwelijke geslachtsorganen gekregen." Welke stoffen de seksuele tweeslachtigheid veroorzaken, weten de onderzoekers niet. "Er zitten zoveel stoffen in het water dat het nog wel even zal duren voordat we dat hebben uitgezocht." | W.K.

Legler promoveerde op 27 februari bij prof. dr. Jan Koeman van de leerstoelgroep Toxicologie.

Re:ageer