Wetenschap - 11 april 2002

Afbraak alcohol en sigarettenrook levert kankerverwekkende moleculen

Afbraak alcohol en sigarettenrook levert kankerverwekkende moleculen

"Ik ben ervan overtuigd dat erfelijke aanleg wel degelijk een rol speelt bij het ontstaan van dikkedarmkanker", zegt ir Edine Tiemersma. "Maar wij konden het niet aantonen." Het genetisch paspoort dat je vertelt of je door alcohol, roken en hamburgers kanker krijgt is nog steeds toekomstmuziek. Maar de eerste stap is definitief gezet.

Volgens wetenschappers is darmkanker voor negentig procent een zaak van leefstijl. Daarom lopen vooral rokers, drinkers en vleeseters kans op de ziekte. "Maar niet alle rokers, drinkers en vleeseters krijgen darmkanker", zegt Tiemersma. "Daarom hebben we bij enkele honderden mensen met en zonder darmkanker onderzocht of ook erfelijke aanleg een rol speelt." De leefstijl van de proefpersonen was bekend.

Binnen het genoom - het geheel van de genen - keek de promovenda naar zeven genen die cellen opdracht geven om ontgiftende enzymen aan te maken. Daarmee ontdoet het lichaam zich van schadelijke stoffen in bijvoorbeeld alcohol of sigarettenrook. Ieder mens maakt zulke enzymen aan, maar de snelheid waarmee dat gebeurt is niet bij iedereen gelijk.

"Alcohol is giftig", geeft Tiemersma als voorbeeld. "Maar enzymen kunnen alcohol onschadelijk maken. Dat gebeurt in stapjes. Het enzym alcoholdehydrogenase verandert alcohol eerst in het giftige aceetaldehyde, een stof die het erfelijk materiaal kan beschadigen. Een ander enzym maakt de alcoholmetaboliet vervolgens onschadelijk.

De schade die alcohol in het lichaam veroorzaakt ontstaat tijdens die cruciale tussenfase, waarin het gevaarlijke acetaldehyde in het lichaam circuleert. De kans bestaat dat het agressieve molecuul dan een gezond DNA verandert in het DNA van een kankercel.

Op dat punt komen de genetische verschillen tussen mensen om de hoek kijken. Alcoholdehydrogenase werkt niet bij iedereen even snel. Een grote groep mensen heeft een snel werkend gen voor het enzym, waardoor de aanmaak sneller op gang komt. Het giftige tussenproduct is daardoor langer in het lichaam aanwezig. De kans dat alcohol kanker veroorzaakt is dan groter.

Soortgelijke mechanismen zijn er ook voor stoffen in tabaksrook en in doorbakken vlees. Enzymen zetten de stoffen om in een gevaarlijke stof, die weer door andere enzymen wordt geneutraliseerd. "Van alle enzymen die ik heb onderzocht heb je snelle en langzame varianten", zegt Tiemersma. "Het verschil tussen de varianten zit hem in het gen meestal in ??n aminozuur dat is weggevallen of vervangen door een ander."

Toen Tiemersma's onderzoek met subsidies van het Koningin Wilhelminafonds in 1997 van start ging, waren de verwachtingen hooggespannen. "Toen was dit soort onderzoek, waarbij je niet alleen kijkt naar de leefgewoonten van mensen, maar ook naar hun genen, zo'n beetje het nieuwste van het nieuwste."

Die verwachtingen komen niet uit. Tiemersma vond maar enkele verbanden. Rokers kregen bijvoorbeeld vaker darmkanker als ze een langzaam ontgiftingsgen hadden voor een enzym dat tabaksrook onschadelijk maakt. Drinkers hadden een beetje meer kans op darmpoliepen als ze een gen voor snel alcoholdehydrogenase hadden.

Harde genetische factoren die bepalen of je door alcohol of tabak ziek wordt, vond Tiemersma echter niet. "Mensen maken tientallen ontgiftende enzymen aan", verklaart de promovenda. "Om goed tegen roken of alcohol te kunnen, moet je waarschijnlijk een heleboel snelle genen in je DNA hebben, of soms juist langzame. Meer dan die paar genen waarnaar ik heb gekeken." Op de sectie Humane voeding en epidemiologie lopen die onderzoeken al. | W.K., foto G.A.

Re:ageer