Wetenschap - 6 juni 2002

Aanzetten tot een groene revolutie voor Afrika

Aanzetten tot een groene revolutie voor Afrika

Rudy Rabbinge: politiek en economie moeten landbouwtechnologie kans geven

Op verzoek van VN-secretaris-generaal Kofi Annan gaan prof. Rudy Rabbinge, prof. S.M. Swaminathan en andere kopstukken uit het internationale landbouwonderzoek op een rij zetten hoe de landbouwproductie in Afrika omhoog kan. Technologie kreeg tot nog toe in Afrika onvoldoende kans door beroerde politieke en economische omstandigheden. Alle tekenen staan ongunstig voor het continent waar op dit moment opnieuw hongersnood uitbreekt. En toch moet de boodschap van het nieuwe plan, dat nu al wereldwijd gedragen wordt, er een van hoop zijn. Rabbinge, universiteitshoogleraar van Wageningen Universiteit, gelooft dat het kan.

Drie groene revoluties verhoogden de afgelopen eeuw de voedselproductie op aarde. De eerste twee, ??n in Europa en de VS begin twintigste eeuw en ??n na de Tweede Wereldoorlog in de rest van de ge?ndustrialiseerde wereld, zijn vrijwel onopgemerkt gebleven. De derde, in de jaren zestig en zeventig in Azi? is des te bekender en staat op naam van prof. S.M. Swaminathan, de Indiase wetenschapper die het recept ervoor bedacht: boeren pakketten kunstmest en bestrijdingsmiddelen aanbieden in combinatie met verbeterde rijstvari?teiten. Het werd een succes, niet alleen door nieuwe technologie, maar ook doordat regeringen hun best deden die technologie beschikbaar te stellen aan arme boeren.

Bestuur en handel

In Afrika zijn verwoede pogingen gedaan dat succes te herhalen. Maar, zegt Rabbinge, dat is van geen kant gelukt. Hij ziet daarvoor verschillende oorzaken. De belangrijkste is dat technologie pas werkt als ze van de politiek en de economie ook een kans krijgt. De hongersnood die op dit moment uitbreekt in Zimbabwe laat dat bijvoorbeeld zien. Hoogproductieve boeren zijn daar weggejaagd door een dictatoriaal regime. Terwijl de groene revolutie in Azi? werd ondersteund door stabiele regeringen met een goed bestuur, ontbreken die in Afrika veelal. Er is weinig bereidheid om in de landbouw te investeren, ook al omdat de landbouw, ten onrechte, in laag aanzien staat. En er is weinig bereidheid om te investeren in kennis en technologie ten behoeve van de landbouw. Maar ook oneerlijke handel frustreert de ontwikkeling van de landbouw in Afrika. Voor een Afrikaanse boer is kunstmest zeven keer zo duur als in Nederland, terwijl zijn producten niet meer, of zelfs minder, opbrengen. Afrikaanse boeren kopen er niets voor als ze de productie weten te verhogen, maar er op de markt maar een habbekrats voor krijgen.

Een andere oorzaak van het falen van de Afrikaanse groene revolutie is het ontbreken van geschikte landbouwtechnologie voor Afrika. In de groene revolutie werd technologie van bovenaf opgelegd aan boeren. "Dat oude model van erin pompen van nieuwe rassen en kunstmest is niet meer van deze tijd, en past zeker niet bij Afrika" zegt Rabbinge. "Men had het idee dat het model voor Azi? in Afrika hergebruikt kon worden. En er zijn nog steeds mensen die dat denken. Dat als we nu maar flink wat pompen slaan daar, dan komt het dik voor elkaar. Dat is een illusie." In plaats daarvan moet technologie op maat gemaakt worden als antwoord op de lokale vraag naar technologie. Die moet aangepast zijn aan de grote verscheidenheid aan ecosystemen en omstandigheden die er in Afrika zijn. Maar er is de afgelopen decennia te weinig landbouwkundig onderzoek gedaan naar voor Afrika belangrijke gewassen en veerassen. Van de teelt van rijst, het gewas van de Aziatische groene revolutie, is veel bekend. Onlangs is er zelfs, als tweede plant ter wereld, de volledige genetische kaart van gemaakt. Maar over de teelt van de knollen en wortelgewassen die in de schrale gronden van Afrika nog wat opleveren is heel weinig bekend. Rabbinge noemt het 'wezengewassen'. Commerci?le zaadveredelaars zijn er niet in ge?nteresseerd want ze zullen geen winst opleveren.

Gigantische klus

Dit zijn de problemen die bij de kop genomen gaan worden door het strategisch plan dat Rabbinge samen met illustere lieden als Swaminathan, Per Pinstrup-Andersen en de vice-president van Uganda Speciosa Kazibwe het komende jaar gaat opstellen. Doel is een beleidsagenda en een onderzoeksagenda die de weg vrijmaakt voor een groene revolutie in Afrika. Dat is een gigantische klus, en de voortekenen zijn niet gunstig. Want het technologische maatwerk dat Afrika nodig heeft, is duurder dan de confectie die in Azi? werd toegepast. Bovendien werken overheden in Afrika niet echt mee en biedt de wereldhandel op dit moment geen eerlijke kans. Toch is de boodschap die het gezelschap volgende week op de Wereldvoedseltop van de FAO in Rome zal brengen er een van hoop. Swaminathan en Kofi Annan zelf zullen er namens de groep vertellen dat de voedselsituatie in Afrika met bestaande technologie?n en mogelijkheden al aanzienlijk kan verbeteren. Tijdens de duurzaamheidtop in Johannesburg zorgt de groep ook voor input. Dan gaat het vooral over hoe betere politiek en economisch beleid technologie een kans kan geven.

Al decennia lang wordt flink ge?nvesteerd in de ontwikkeling van de landbouw in Afrika. De Consultative Group for International Agricultural Research (CGIAR) investeert bijvoorbeeld veertig procent van haar middelen in Afrika. Maar de impact daarvan is uiterst gering. Waarom zou het nu dan wel lukken? Volgens Rabbinge is deze missie anders dan alle voorgaande pogingen en dat stemt hem hoopvol. VN-baas Kofi Annan vroeg niet zijn landbouwkundigen uit eigen huis, de FAO, het plan op te stellen, maar de Inter Academy Council (IAC). Dat is een wereldwijde koepel van ruim tachtig nationale wetenschappelijke academies, waaronder de KNAW. Die koos een kerngroep die het project moet co?rdineren, waaronder Rabbinge. De onafhankelijkheid van de initiatiefnemers geeft het plan gezag, en ingangen in de politiek. Daardoor hebben zich nu al veel belangrijke partijen achter het strategisch plan geschaard. Rabbinge: "De IAC is onomstreden en onafhankelijk maar wel betrokken. De FAO ziet in dat ook anderen een rol hebben in het cre?ren van draagvlak. Het is een sterk gepolitiseerde organisatie en dat maakt ze in zekere zin ook onmachtig. Dat wordt nu doorbroken. De academies van wetenschappen hebben erg veel gezag. De presidenten daarvan komen makkelijk binnen bij de presidenten van hun respectievelijke landen."

Binnenlopen bij het CDA

Ook alle grote spelers in de internationale landbouw sloten zich al aan bij het initiatief. De CGIAR, de Rockefeller Foundation, IFPRI, Wereldbank en de FAO hebben toegezegd mee te helpen met de brede consultatie in Afrika waarin het plan het komend najaar voorziet. In die consultatie zullen successen en mislukkingen in de praktijk van landbouwontwikkeling in Afrika gezocht worden. Daarin worden niet alleen wetenschappers, maar ook maatschappelijke organisaties, boerenorganisaties en vrouwenorganisaties ingezet. Maar ook veel Afrikaanse regeringen, verenigd in de NEPAD (New Partnership for Africa's Development), hebben ingestemd met het plan. Rabbinge is ervan overtuigd dat ook westerse donorlanden, waaronder Nederland, het plan zullen accepteren. "Pronk en Herfkens waren voorlopers op dit gebied in de wereld. Maar ook de nieuwe regering van een andere kleur zal zich hier achter scharen. Ik heb natuurlijk wel wat meer affiniteit met Pronk of Herfkens, maar ik kom net zo makkelijk binnen bij iemand van het CDA."

Het probleem in het verleden dat wetenschappelijke analyses niet door de politiek verstaan werden, lijkt daarmee van de baan. Rabbinge verwacht dan ook dat het dit keer niet bij vrijblijvende analyses blijft, maar dat er ook daadwerkelijk actie ondernomen wordt en geld op tafel komt. "Over de financiering maak ik me geen zorgen. Er is zat geld in de wereld. Regeringen, ook de Nederlandse, hebben gigantisch veel geld voor ontwikkelingssamenwerking. En zoveel is ook weer niet nodig om de hele handel op gang te brengen. Het gaat er meer om dat je het goed moet organiseren. De politieke wil lijkt gering, maar je moet ook laten zien op welke wijze investeringen een impact hebben. Investeringen in de landbouw kunnen de productiviteit wel degelijk verhogen en bijdragen aan ontwikkeling."

Benauwend

De opzet van het strategisch plan, maar ook de ernst van het probleem maakt dat de poging een groene revolutie in Afrika te beginnen moet slagen, zegt Rabbinge. "Als het niet lukt is dat desastreus. Want de bevolking blijft, ondanks de rem die AIDS daarop zet, groeien. Er moet echt per hoofd van de bevolking meer geproduceerd worden. Het is ook niet alleen een probleem voor de Afrikaan. Het is voor ons allen een probleem. Want het is een illusie dat je tekorten met voedsel uit de VS kan aanvullen. Dat levert structurele afhankelijkheid en liefdadigheid op en dat kan nooit goed zijn."

De commitment van de betrokken organisaties bij het plan is groot, zegt Rabbinge. "Nu moeten we de pretenties en ambities ook waarmaken. Dat is best wel benauwend, want we moeten iets leveren terwijl we weten dat er al verschrikkelijk veel pogingen ondernomen zijn. Het is eervol om de leiding te krijgen over een dergelijk plan, maar het is ook een hele verantwoordelijkheid die je neemt."

"Wij hebben als Wageningen veel te bieden. Wageningen is in een betere positie dan welke instelling in de wereld dan ook om hieraan bij te dragen." Wageningen UR heeft, zegt Rabbinge, veel disciplines in huis die gezamenlijk alle aspecten van het hongerprobleem kunnen aanpakken. "En we kunnen met z'n allen wel een deuk in een pakje boter slaan." Uit de onderzoeksagenda die uit het plan moet komen, zullen ook weer onderzoeksvragen komen waarin Wageningen een rol kan spelen. "We hebben nu al een zwellende stroom PhD-studenten en die kan dan nog verder toenemen. Dat is welbegrepen eigenbelang voor Wageningen."

Joris Tielens, foto Guy Ackermans

'Over de financiering maak ik me geen zorgen; er is zat geld in de wereld'

'Benauwend dat we iets moeten leveren terwijl er al verschrikkelijk veel pogingen ondernomen zijn'

Re:ageer