Wetenschap - 5 juni 1997

Zigeunermuziek: tranen en blijdschap

Zigeunermuziek: tranen en blijdschap

Zigeunermuziek: tranen en blijdschap
Midzomernachtfeest
Het portret van de godin Ceres boven de schouw is voor de gelegenheid vervangen door een schilderingetje van een zigeunermeisje. De dame achter de bar heeft een hoofddoek om en het gezicht met houtskool geschminkt. Want ook al is het nog lang geen 21 juni, vanavond is het Midzomernachtfeest op Ceres. Veertien zigeunerorkesten schotelen studenten, ouders en overig zigeunerminnend Nederland hun Hongaars-Roemeens-Russische repertoir voor
In de kroegzaal - vanavond sorozo (bierzaal) geheten - speelt Pipacs uit Delft, nauwelijks te horen door het geroezemoes. In de viagoskert (bloementuin) is de sfeer aanmerkelijk intiemer. Gezeten op strobalen en met een glas wijn in de hand luisteren enkele tientallen naar de nostalgische poestaklanken van een viertal conservatoriumstudenten uit Amsterdam. Oost-Roemeens, Moldavisch met joodse invloeden. En al is niemand van strijkkwartet ooit in het Oostblok geweest, de sfeer is er wel naar. Het prikt wel, vind je niet? vraagt een luisteraar. Jazeker! Nee, ik bedoel het stro.
Ernst Mantz, de primasz (orkestleider) van Romany Rye, was in 1968 lid van Malac Banda, het zigeunerorkest van Ceres. Een jaartje maar, want zijn karakter strookte niet geheel met dat van de overige leden. Bij repetities was er steevast een blad met zeventien bier en een appelsap. Ik nam alles erg serieus. Een kwestie van karakter; zo ben ik nog steeds.
Mantz zal zo meteen optreden met zijn broer en beider kinderen; zijn vrouw is verhinderd. Beiden zijn in het dagelijks leven organisatiedeskundigen. Voor Romany Rye - zoiets als een gentleman die zelf geen zigeuner is - speelde Mantz viool in Pajtas, een orkestje dat Pieter van Vollenhove als beschermheer had en de kroning van Beatrix muzikaal opluisterde. Mantz kreeg vroeger les van Toni Yardagy, de beste cimbalist van Tsjechie, en thans van Jan Rokyta, ook al een Tsjech. Mantz legt uit: Alle muziek wordt eerst uitgepuzzeld en op blad gezet, pas daarna komt het gevoel. Wat de zigeuners doen, de variaties die zij spelen, het tempo, de nuance, dat krijg je echter nauwelijks te pakken. Muziek maken heeft in ieder geval een positieve uitwerking op het gezinsleven, verklaart Mantz, alvorens de strijkstok ter hand te nemen. Het brengt harmonie; muziek bindt. Snelle klanken vullen de ruimte
De mensa heeft voor hongerigen en dorstigen goulashsoep met stokbrood, hortobagy - pannenkoeken met kiphachee - en originele Hongaarse abrikozenbrandy, barackpalinka geheten, in de aanbieding. In de mini-sorozo speelt inmiddels Servus, nog een orkest opgebouwd rond oud-Malac-Bandaleden. Cimbalist Frank Hepkema luistert geboeid. Ook hij is oud-lid. Zijn huidige orkest Regi Notak (oude liedjes), waarvan de eerste viool met de tweede getrouwd is, zal vanavond echter niet van zich laten horen. Overdag werkt Hepkema in de automatisering. Maar op zo'n toetsenbord kan ik natuurlijk mijn gevoel niet kwijt. Dat kan wel met zigeunermuziek. Ik heb in Boedapest wel 's zwaar zitten janken.
Ceres kan sinds 1963 bogen op het eigen zigeunerorkest Malac Banda, de zwijnenbende. Indertijd opgericht door Hongaarse vluchtelingen en dankzij de verordening dat ieder lid een rajko (leerling) onder haar of zijn hoede neemt zodra stage of afstudeervak zich aandient, nog steeds alive and kicking. En al wordt volgens Hongaarse zigeuners de kwaliteit van een orkest bepaald door de omvang van de leider - in dit geval een vrouw van bescheiden postuur - de muzikale kwaliteiten van Malac Banda zijn niet gering, verzekert secundaz Ariane Le Roy. Zigeunermuziek is bijzonder moeilijk; je moet een gevoel omzetten in muziek, aldus Le Roy. Heel emotioneel, tranen en blijdschap. Vaak staat de muziek niet op papier. Het moet vanuit het hart komen. Soms barst iemand uit het publiek spontaan in huilen uit, al hebben de huidige negen muzikanten van Malac Banda vooral gezelligheid en enthousiasme tot hun stijl verheven. De melodieen en het gevoel worden van tevoren in repetities vastgepakt, tijdens optredens is er ruimte voor improvisatie, mits de primasz, altijd te herkennen aan een blauw vestje, dat aangeeft
Eens per jaar reist het orkest af naar Boedapest om in restaurants en cafes naar bands te luisteren en les te nemen. Le Roy: De mensen in Boedapest vinden het geweldig leuk dat studenten de muziek spelen. Ze vinden dat heel speciaal, ook al kunnen we kwalitatief natuurlijk niet aan hen tippen. In Nederland is het orkest blijkens vijftig optredens per jaar een graag geziene gast - van bruiloften en partijen tot kerstdiners in de Bijlmerbajes. Le Roy: Wij pretenderen niet zigeuners te zijn. Wel nemen we de mooie dingen van het zigeunerleven over. Dus sowieso veel spelen. Het zigeunerleven der orkestleden beperkt zich verder tot wijn drinken en lekker eten
De enige echte zigeuner op Ceres vanavond is Nello Mirando. Zwart pak, zwart overhemd, zwarte schoenen, lang zwart haar en een tragische glimlach waar duizend jaar droefenis in doorschemert. Zijn stoel is omcirkeld met lege borrelglaasjes. Luisterend naar Octogadge (acht niet-zigeuners), een van de vijf deelnemende bands die hij les geeft, legt hij uit dat zigeunermuziek bij studerend Nederland populair is sinds in 1898 de Hongaar Gezakiss met zijn orkest naar hier kwam. Studenten willen alles wat buitenissig is leren, en in die tijd was dat nieuw. Mirando is verbaasd over het niveau. Iedereen speelt met liefde zigeunermuziek. Kunnen Hollandse studenten het juiste gevoel hebben? Dat moeten ze hebben, anders hoef ik ze geen les te geven. De muziek is gevoel.
Om een uur of twee is Malac Banda in de sorozo even zelf aan de bak, aangevuld met diverse andere violen, klarinetten en cimbalen. Een vrolijke boel. Mirando staat ondertussen bezijden het podium zijn viool in te spelen. Als hij uiteindelijk op het podium verschijnt is het voor het eerst even echt stil op het Midzomernachtfeest. Mirando zet zich met zijn viool aan het werk, af en toe een vette knipoog uitdelend. Alvorens een volgend nummer in te zetten haalt hij een dienblad met borrels, die het gezelschap in een teug achterover slaat

Re:ageer