Wetenschap - 19 maart 1998

Wilhelmina Fonds dreigt met financieringsstop na publiciteit rond kankeronderzoek

Wilhelmina Fonds dreigt met financieringsstop na publiciteit rond kankeronderzoek

Wilhelmina Fonds dreigt met financieringsstop na publiciteit rond kankeronderzoek
Tegendraads resultaat is bij kankerbestrijding niet welkom
Het Koningin Wilhelmina Fonds dreigt onderzoekers die onzorgvuldig omgaan met publiciteit niet meer te financieren. Aanleiding is onder andere de berichtgeving in de landelijke pers over een onderzoek van de Wageningse toxicoloog dr Jolanda Rijnkels. Zij vond dat muizen met een mutatie en een typisch westerse hoge vetconsumptie sneller darmtumoren ontwikkelen als ze veel groente en fruit eten. Het Wilhelmina Fonds vreest dat de publiciteit rond het onderzoek verwarring schept over de gezondheidseffecten van groente en fruit. Hoogleraar Koeman daarentegen vindt dat het fonds pleit voor eenzijdige voorlichting
De samenwerkende gezondheidsfondsen zijn het zat. Hebben ze met een dure campagne duidelijk gemaakt dat de consument twee ons groenten en twee ons fruit per dag moet eten omdat dat goed is tegen kanker en hart- en vaatziekten, staat in de kranten dat uit onderzoek blijkt dat groente en fruit soms juist darmkanker veroorzaken. Iedereen overtuigd dat roken slecht is; meldt een Engelse krant weer dat meeroken juist bescherming biedt tegen longkanker. Flavonoiden uit rode wijn: de ene week gezond, de andere weer niet. De krantenlezer weet niet meer wat hij moet geloven
Vorige week viel voor Monda Heshusius, directeur Voorlichting en pr van het Koningin Wilhelmina Fonds voor kankerbestrijding, de spreekwoordelijke druppel. In de landelijke pers stond het bericht dat het eten van groente en fruit niet altijd gezond is en bij sommige mensen zelfs darmkanker bevordert. Aanleiding was het proefschrift van de Wageningse promovenda dr. Jolanda Rijnkels. Zij vond dat muizen met een gemuteerd gen en een typisch westerse hoge vetconsumptie sneller darmtumoren ontwikkelen als ze een groente- en fruitmengsel te eten krijgen. Het gemuteerde gen komt ook vaak voor bij mensen met dikkedarmkanker. Ongeveer een op de tienduizend mensen wordt geboren met de erfelijke afwijking. Bij hen zou het eten van groente en fruit dikkedarmkanker kunnen veroorzaken
Volgens Heshusius was de publiciteit rond het proefschrift ongenuanceerd. De pers zou te weinig aandacht hebben geschonken aan het feit dat het gaat om proeven met muizen en dat er maar weinig mensen geboren worden met het betreffende gen. De berichtgeving zou bij het grote publiek onnodig verwarring scheppen over de gezondheidseffecten van groente en fruit. In een interview met De Telegraaf gaf Heshusius de onderzoekers de schuld van de in haar ogen foute berichtgeving; zij zouden op de stoel van de voorlichter zijn gaan zitten. Het publiek vertrouwt de wetenschap niet meer als het vandaag dit leest, en morgen weer dat, zegt Heshusius
Persbericht
Het onderzoek van Rijnkels is betaald door het Koningin Wilhelmina Fonds en daar zijn volgens Heshusius voorwaarden aan verbonden. Wij hebben duidelijke richtlijnen voor publiciteit rond de onderzoeken die wij betalen. Een van de voorwaarden waar de onderzoekers voor tekenen is dat zij contact opnemen met onze afdeling Voorlichting voordat ze de publiciteit zoeken met hun onderzoeksresultaten, om te kijken of het zinnig is om samen een begeleidend persbericht te sturen.
Heshusius had in een persbericht graag benadrukt dat de genetische afwijking slechts bij heel weinig mensen voorkomt en dat het onderzoek van Rijnkels ook aanwijzingen bevat dat groente en fruit beschermen tegen kanker. Bovendien is het onderzoek gedaan bij muizen. De resultaten zijn dus niet direct toepasbaar op mensen.
Het KWF is er volgens Heshusius niet op uit onderzoeksresultaten die de fonds wat minder goed uitkomen onder het tapijt te vegen. Daar is geen sprake van. Dat zou een slechte zaak zijn. Ze wil alleen maar dat de resultaten genuanceerd in de pers komen. Wij willen verwarring voorkomen.
Het is jammer dat Rijnkels nu de grond in wordt geboord, vindt Heshusius. Zij kon er ook niks aan doen. De hoogleraar moet beter op de hoogte zijn van de voorwaarden. We zijn die aan-de-laars-lapperij zat. Het KWF wil in de toekomst onderzoeksgroepen die zich niet aan de regels houden bestraffen door hun onderzoek niet langer te subsidieren. Heshusius zal dat in een brief aan Rijnkels hoogleraar dr Jan Koeman laten weten
Heshusius is behalve directeur Voorlichting van het Koningin Wilhelmina Fonds ook voorzitter van de stichting Samenwerkende Gezondheidsfondsen. Die stichting verenigt tien grote gezondheidsfondsen, zoals de Nierstichting, de Hartstichting en het Reumafonds. Samen haalden de fondsen vorig jaar 251 miljoen gulden op. Daarvan besteedden ze 142 miljoen gulden aan wetenschappelijk onderzoek. De fondsen sloten zes jaar geleden een convenant met de Nederlandse universiteiten waarin onder andere de regel over publiciteit werd vastgelegd. De fondsen gaan binnenkort weer met de vereniging van universiteiten, de VSNU, rond de tafel zitten om te praten over de naleving van de afspraken
Balans
Jolanda Rijnkels werkt inmiddels niet meer in Wageningen maar voor de Rijksuniversiteit Leiden. Een reactie laat zij dan ook liever aan haar begeleider dr Gerrit Alink over. Wat mij wel heeft geirriteerd aan het bericht in De Telegraaf is dat ze mij niet om een reactie hebben gevraagd. Ik vind dat een slechte vorm van journalistiek.
Begeleider Alink kan zich de irritatie van het KWF wel voorstellen. Het Wilhelmina Fonds vindt het natuurlijk belangrijk om met een duidelijke, uniforme boodschap naar buiten te komen.
Ook hij vond de berichten in de kranten ongenuanceerd. Ik had genuanceerdere berichtgeving verwacht. Alleen de proef met de gemuteerde muizen kreeg aandacht, terwijl we in andere proeven ook bescherming door groente en fruit hebben gevonden. Groente en fruit bevatten zowel beschermende als kankerverwekkende stoffen. De balans valt soms naar de andere kant uit, afhankelijk van de genetische basis. Het is ook wel moeilijk voor ons. Als je geen relatie met de mens legt, krijg je de kritiek dat je niet maatschappelijk bezig bent. En nu hebben we dit. Het is nooit goed.
Alink vindt het verwijt van Heshusius dat hij op de stoel van de voorlichter is gaan zitten niet terecht. Hij heeft de publiciteit niet zelf gezocht
Overigens dacht Alink aan de voorwaarden van het Wilhelmina Fonds te hebben voldaan. Wij hebben de kankerstichting vijf proefschriften gestuurd een week voordat we ze naar de pers stuurden, verontschuldigt hij zich. Achteraf gezien hadden we ze aan de afdeling Voorlichting moeten richten; dat was een foutje van ons.
Waren vijf proefschriften niet dan genoeg voor het KWF? Daar gaat het niet om. Wij krijgen tientallen proefschriften binnen. Die kunnen we niet allemaal gaan nakijken, zegt Heshusius. Wij verwachten even een telefoontje voordat er publiciteit wordt gegeven aan het onderzoek, om even over de resultaten van het onderzoek te praten. In zes van de tien gevallen hebben wij geen taak, in de andere zeggen wij vermeld even dit of dat in een persbericht. Dat moet ook makkelijk kunnen, daar heb je geen ingewikkelde gedragscode voor nodig. Nee, professor Koeman kan op een boze brief van het KWF rekenen waarin we hem nog eens op de voorwaarden wijzen.
Koeman zal niet schrikken van de brief op poten. Volgens hem ligt de schuld bij het KWF zelf. Het is echt onzin. Wij hebben vijf proefschriften naar de afdeling Onderzoek van het Wilhelmina Fonds gestuurd, dat lijkt me voldoende. Het is een interne communicatiefout van het Koningin Wilhelmina Fonds dat die proefschriften niet bij hun afdeling Voorlichting terecht zijn gekomen.
Koeman denkt dat de kankerstichting vooral gepikeerd is omdat het resultaat van het onderzoek niet zo goed in haar straatje past. Nu zeggen ze: een mens is geen muis. Maar als onderzoeksresultaten hun beter uitkomen hoor je dat niet. Dat zweemt naar hypocrisie. Het lijkt erop dat bij de kankerbestrijding een tegendraads resultaat niet welkom is. Dat is misleiding van de consument.
In de voedingshoek is hetzelfde gebeurd. Daar waren mensen die zeiden dat rode wijn beschermt tegen kanker. Later kwamen er mensen die zeiden dat het wel iets ingewikkelder ligt. Die kregen toen de zwarte piet. Ik ben nu eenmaal een wetenschapper die graag probeert gevestigde standpunten te falsifieren.
Volgens Koeman moet de groente- en fruitcampagne worden aangepast. De voorlichting van het KWF is ongenuanceerd. Het is niet zo dat veel groente en fruit voor iedereen gezond is. Ze moeten zich van verdere voedingsadviezen onthouden of het aloude advies geven dat je moet streven naar een gevarieerde voeding, uit iedere schijf wat.
Koeman vindt de campagne van onder andere het KWF om meer groente en fruit te eten onzorgvuldig. Er zitten veel non-nutrienten in groente en fruit, duizenden stoffen. Wij hebben gemeten dat een aantal van die stoffen onder bepaalde omstandigheden een tumorbevorderende werking heeft.
Koppenmaker
De stelling dat groente en fruit goed zijn tegen kanker is volgens Koeman gebaseerd op epidemiologische studies. Die geven niet altijd een goed beeld van de effecten van voedingspatronen voor specifieke groepen. Een goed voorbeeld is volgens hem beta-caroteen. Daarvan werd lang gezegd dat het bescherming zou bieden tegen kanker. In Amerika en Finland hebben grote groepen mensen op basis van dat idee forse hoeveelheden beta-caroteen geslikt. Later bleek dat beta-caroteen bij mensen met longkanker de groei van de tumoren sterk stimuleert. De experimenten zijn toen onmiddellijk gestaakt. Volgens Koeman is dit geval een bewijs dat gemuteerde cellen soms onverwacht reageren en dat algemene voedingsadviezen daarom moeilijk te geven zijn
Volgens Koeman gaan moeilijke nuances altijd verloren in de berichtgeving van kranten. Bepaalde ingewikkelde zaken zijn in deze samenleving niet communiceerbaar. Ik heb bijvoorbeeld ook in de commissie Ouwerkerk gezeten die de koeienziekte bij boer Pauw heeft onderzocht. We hebben vijf redenen genoemd voor de ziekte bij de koeien, maar in de pers wordt er dan een uitgelicht, het slechte management van de boer. Het is dan niet alleen de schuld van de journalist, maar ook van de koppenmaker. Die haalt een onderwerp uit het verhaal dat blijft hangen bij de lezers.
Koeman reageert laconiek op de dreiging van Heshusius dat zij in de toekomst niet langer zal betalen voor onderzoek van groepen die zich niet aan de regels van het fonds houden. Als het KWF niet langer wil betalen, zullen we andere fondsen aan moeten boren. Maar het lijkt haast terreur. Het was een falen van hun eigen organisatie. Ik zal proberen een adequaat antwoord te formuleren op die brief. Ik vind dat wij buitengewoon correct zijn geweest.

Re:ageer