Wetenschap - 27 maart 1997

Wetenschap is toetsbare originaliteit

Wetenschap is toetsbare originaliteit

Wetenschap is toetsbare originaliteit
Fresco verruilt universiteit voor FAO
Onderwijs geven vind ik erg leuk. Het is belangrijk om de leergierigheid van jezelf op anderen over te dragen, stelt prof. dr ir Louise Fresco, terwijl ze haar archief ruimt op de vakgroep Agronomie. Ze gaat naar Rome toe
Haar fiets staat nog steeds geparkeerd aan de voor haar gereserveerde lantaarnpaal bij de ingang van de vakgroep Agronomie. Daar komt binnenkort verandering in, want Louise Fresco verruilt haar leerstoel Plantaardige productiesystemen, met bijzondere aandacht voor de tropen en subtropen per 1 mei voor een prestigieuze functie bij de wereldvoedselorganisatie FAO in Rome. Volgende week vertrekt ze al uit Wageningen
Bij wijze van afscheid komt deze week een nieuw boek van haar uit, getiteld De ondraaglijke lichtheid van de vleermuis. Het boek bevat haar columns in NRC Handelsblad en verder ondermeer haar diesrede aan de LUW van vorig jaar
De titel is ontleend aan Fresco's rede bij het lustrum van de Stichting Cursussen Wetenschapscorrespondentie (SCW). Het is een verwijzing naar het boek van Milan Kundera, meldt ze op haar werkkamer. De wetenschapsjournalistiek is sterk gericht op feitjes en ontdekkingen, in plaats van op hoe het wetenschappelijke bedrijf in elkaar steekt. Ik pleit ervoor dat ze meer de context van die feitjes aangeeft, en hoe de kennis tot stand komt. Zo vind ik het verbijsterend dat er nog nooit een artikel is geschreven over de Akademie van wetenschappen, de KNAW. Hoe wordt het geld verdeeld, de kwaliteit gemeten, hoe steken de vriendenclubjes in elkaar? Ik stel dat je in de Nederlandse wetenschap een Tweehonderd van Mertens hebt, een handjevol mensen dat elkaar kent in de circuits en dankzij allerlei dubbelfuncties de wetenschap stuurt. Ik vind de houding van veel wetenschapsjournalisten daarbij te licht; vandaar de titel.
Wegwijzer
Haar boek is een uitstekende wegwijzer om Fresco's kijk op de wetenschap en die in Wageningen in het bijzonder te leren kennen. Ze wil de landbouwwetenschappen, gekenmerkt door hun interne gerichtheid en zwakke maatschappelijke positie, weer op de kaart van het intellectuele debat plaatsen. De landbouwwetenschappen zijn zo impopulair, terwijl ze vragen bevatten die ons hele wezen raken, zoals de wereldvoedselsituatie en gezondheid. Morele vragen ook. Ik vind het de taak van een hoogleraar om daar met elan over te schrijven. Veel uit Wageningen afkomstige stukken zijn saai en bevatten veel jargon.
De LUW zal nooit een volledige universiteit kunnen worden, meent Fresco. Maar ons voordeel is dat we de deelkennis leren gebruiken om een integrerend oordeel over een vraagstuk te kunnen geven. Goede bodemscheikundigen worden ook elders opgeleid, maar de LUW heeft zowel de natuur- als sociale wetenschappen in huis. In het wetenschapsbedrijf ligt de nadruk op disciplinaire prestaties en die zijn ook zeker belangrijk, maar de universiteit moet niet bang zijn dat ze niet voldoet aan de voorwaarden van een KNAW-evaluatie. Dat is dan haar kracht, als ze de visie uitdraagt dat ze wetenschappelijke kennis wil integreren.
Fresco heeft de samenwerking met de bodemkundigen, productie-ecologen, geologen en economen de afgelopen jaren nadrukkelijk opgezocht in het Costa Rica-programma van de LUW. In dat gezamenlijke studiegebied creeer je begrip voor elkaars taal. Veel wetenschappelijke samenwerking was niet tot stand gekomen zonder de context van Costa Rica. Dat was ons model, zoals de zandraket een model is voor genetisch onderzoek. Dit soort onderzoek in Costa Rica is iets heel anders dan ontwikkelingshulp; in dat opzicht heeft ons onderzoek ook relatief weinig opgeleverd voor dat land. Nee, het project was onbetaalbaar voor de LUW, omdat we onze wetenschappelijke methodes, hoe je moet kijken, konden integreren.
Brug
Hoe we de gewasgroei konden modelleren wisten we al, maar we kwamen er nu achter hoe we de landbouwontwikkeling konden modelleren. Daarbij heb ik veel aandacht besteed aan natuurlijke diversiteit en variatie. We moesten dus een brug naar de bodemkunde slaan, om de ruimtelijke variatie van een gebied in kaart te krijgen. Fresco toont trots de promoties van Bart de Steenhuijsen Piters en Nico de Ridder, die erin zijn geslaagd om de variatie in het landgebruik verder uit te werken. Ze hebben volgens hun hoogleraar goed empirisch onderzoek gedaan, de noodzakelijke eerste stap voor een valideerbaar landgebruiksmodel
De hoogleraar is in Wageningen door studenten regelmatig in het hokje van modellenbouwers gestopt, maar vindt zelf dat ze genuanceerd denkt over het nut van computersimulaties. Modellen zijn handig om te ontdekken wat je niet weet, maar in het landgebruik kun je voorlopig nog het beste uit de voeten met empirische gegevens. Zo hadden we in Costa Rica een model dat aangaf op welke gronden de boeren het beste hun mais konden verbouwen, maar uit empirisch onderzoek bleek dat er geen relatie was tussen de geschiktheid van het land en het areaal mais. Om sociale en historische redenen doen de boeren niet wat je op basis van teeltkundige overwegingen verwacht.
Toen Fresco zeven jaar geleden hoogleraar werd aan de LUW, werkte ze samen met sociaal-wetenschappers aan het concept farming systems research, waarbij op basis van teeltkundig en sociaal-economisch onderzoek een optimaal landgebruik in een regio werd onderzocht. Deze onderzoekstijl is in de loop der jaren weggezakt. Enerzijds werd het onderzoek heel praktisch van aard op bedrijfsniveau, anderzijds zag ik de tekortkomingen. Met name de ruimtelijke en ecologische kant van het onderzoek ontbrak. Je schrijft over je onderzoek, er komen tekortkomingen aan het licht en je herschrijft je onderzoek, soms onder een andere naam. Zo hoort het ook, de wetenschap hoort voortdurend in beweging te zijn. Wetenschap is toetsbare originaliteit.
Atomisering
Samenwerking is volgens Fresco hard nodig om het grote gevaar op de universiteit, de atomisering van wetenschapsgebieden, het hoofd te bieden. Veel collega's bewaken angstvallig het eigen tuinhek en wisselen hun ideeen niet uit, bang dat iemand anders ermee vandoor gaat. Of ze willen niet investeren in samenwerking, omdat het tijd kost om het jargon van de ander te leren kennen. Of ze hebben een succesformule in hun onderzoek gevonden en het geld komt wel binnen. Iedereen heeft het razend druk; er is bijna geen tijd om de literatuur te lezen en bij te blijven.
Toch is er ook overproductie in de wetenschap, meent Fresco. Je krijgt bijvoorbeeld een inflatie van de promoties als je louter beloont op kwantiteit. De leerstoelgroep Plantaardige productiesystemen is de afgelopen jaren gigantisch gestegen qua publicaties, we staan nu bij het bovenste kwart van de school Productie-ecologie. Maar ik ben blijer dat we een aanzet hebben gegeven aan de vernieuwing van het vakgebied. De leerstoel moet ook zeker worden behouden; we trekken veel studenten als leerstoelgroep.
De forse bezuinigingen bij de sector Plant- en gewaswetenschappen (PGW) hebben de positie van het agronomisch onderzoek flink aangetast, maar Fresco wijst op voorhand niet met de beschuldigende vinger naar het college van bestuur. Wat ontbreekt in de sector is een bindend concept. Agronomie verkeert wereldwijd in een crisis; veel onderzoek is afgestoten naar lagere integratieniveaus, zoals het DNA-niveau. Nu doen de groepen een beetje klassiek teeltonderzoek en een beetje onderzoek op een lager integratieniveau. Ze zijn onvoldoende geintegreerd op het niveau van teeltsystemen. Zo is het een tragedie dat de ecologische landbouw nog apart zit; de hele sector zou ecologisch moeten zijn.
Blauwdruk
Als voorzitter van de Raad voor Milieu- en Natuuronderzoek (RMNO), de baan die ze het laatste jaar met haar hoogleraarschap aan de LUW combineerde, is het Fresco nog eens duidelijk geworden dat de LUW weinig leidende personen heeft op het gebied van de inrichting van het landelijk gebied. Eigenlijk zou deze universiteit een blauwdruk voor de inrichting van Nederland moeten kunnen leveren; de landbouw zit daar nadrukkelijk in. Maar we leveren niet echt iets aan voor het publieke debat. Waarom heeft Wageningen niets te melden over de ecologische en aquatische gevolgen van de hogesnelheidslijn? Waarmee we terug zijn bij de opdracht van een universiteit om het intellectuele debat te voeden
Fresco verlaat de LUW niet omdat ze genoeg had van de LUW. Onderwijs geven vind ik heel erg leuk, de leergierigheid van jezelf op anderen overdragen. Daarom moet een hoogleraar ook college geven aan eerstejaars. Wel denkt Fresco dat het onderwijs in de toekomst zal veranderen. Nu besteden we nog veel aandacht aan studenten onder de 24 jaar en de aanmelding van vwo-scholieren, maar in de toekomst moeten we nadenken over onderwijspakketten voor mensen die zich op hun 40ste of 65ste willen bijscholen.
Ze heeft meerdere aanbiedingen om elders te komen werken zonder lang nadenken afgewezen, maar de aanbieding van de FAO is niet de eerste de beste, zo'n baan komt maar zelden beschikbaar. Ik mag leiding geven aan de denktank van de FAO, de afdeling die zich bezig houdt met het landbouwkundig onderzoek, de uitvoering van het biodiversiteitsverdrag, remote sensing en de natuurlijke hulpbronnen. Ook de internationale onderzoekscentra van de CGIAR vallen er onder.
Daar komt bij dat haar hart ligt bij internationale samenwerking. Mijn naaste collega's in Rome zijn een Ethiopier, een Fin, een Fransman, een Keniaan, een Mexicaan, een Senegalees... fantastisch, ik leef daar van op. In haar nieuwe functie hoopt ze een bijdrage te leveren aan de vernieuwing van de FAO, berucht om haar bureaucratie en grote overhead. Het is misschien een slangenkuil, maar dat zijn de LUW en het ministerie van LNV ook. Ik ben optimistisch over de FAO. Ik ga me bezig houden met het management van onderzoek; daarvoor heb ik dezelfde kwaliteiten nodig als in Wageningen. Bovendien zal ze niet verstoffen op een directiekamer in het immense FAO-gebouw. In de tweede week van mijn nieuwe baan ga ik al naar het Midden-Oosten.

Re:ageer