Wetenschap - 11 april 1996

Supermarkten willen geen oude wijn in nieuwe zakken

Supermarkten willen geen oude wijn in nieuwe zakken

De kansen van nieuwe cooperatievormen in de landbouw

Steeds meer boeren en tuinders proberen gezamenlijk op kleine schaal hun produkten op de markt te brengen. Ze keren de grote cooperaties de rug toe, in de hoop in een kleinere club een groter deel van de opbrengst in handen krijgen. Daarbij lopen ze het risico dat ze blijven steken in gerommel in de marge. Maar misschien lukt het hen de groten voorbij de stevenen, die - log geworden door hun eigen macht - onvoldoende kunnen inspelen op nieuwe marktontwikkelingen. Een verslag van de Studium Generale-cyclus De boer aan zet.


De huidige verschijnselen in de landbouw doen denken aan de jaren rond de eeuwwisseling en de crisis van de jaren dertig. Ook nu neemt de belangstelling voor organisatievormen toe." Elke ondernemer heeft een hekel aan onzekerheid, maar de ongeremde marktwerking brengt juist meer onzekerheid met zich mee, betoogt organisatiedeskundige A. van der Zwan. Dat leidt tot terugtrekking van kapitaal, in plaats van dynamisch investeren. De maatschappij wordt geregeerd door angst en onzekerheid. Net als de landbouw, waar de belangstelling voor kleine cooperaties weer toeneemt." Van der Zwan is uitgenodigd door de Boerengroep, om te spreken op een van de avonden in de SG-cyclus de Boer aan zet, over kansen en mogelijkheden van nieuwe cooperatievormen.

De Boerengroep heeft afgelopen jaar gezocht naar groepen producenten die nieuwe produkten als Flevosap, Veenweidekaas en Zeeuwse-vlegelbrood voortbrengen en afzetten. Vijftig groepen zijn in kaart gebracht. Hun motieven verschillen. De ene groep wil nieuwe produkten op de markt brengen waar nog geen afzet voor bestaat, de andere is ontevreden over de huidige afzet. Een derde groep hoopt met regionale produkten de werkgelegenheid in de streek te bewaren.

Van der Zwan: Her en der zie je initiatieven ontstaan en klassieke organisatievormen opleven. Ze leggen zich toe op hun primaire taak: het inkomen van boeren en tuinders veiligstellen. De leden willen zich gezamenlijk te weer stellen tegen onzekerheden."

Overproduktie

Unistar, een cooperatieve vereniging van fruittelers, sluit als voorbeeld naadloos aan op het verhaal van Van der Zwan. De afzet van fruit via de traditionele veilingen liep eind jaren tachtig vast, vertelt P. Paul van Unistar. Overproduktie van fruit in Europa zorgde voor een lage prijs. Nederlandse telers hielden hun fruit langer vast in de koeling, in afwachting van betere prijzen. De kwaliteit ging achteruit; de consument haakte af. En zo wordt je een concurrent van jezelf. Wij zochten naar alternatieven. Overleg met het Centraal Bureau voor de Tuinbouwveilingen (CBT) leverde niets op. Het CBT-streven om via de veilingklok een uniform, homogeen produkt af te zetten was onverenigbaar met onze wens ons te onderscheiden en met de consument te communiceren."

De verontruste fruittelers richtten een werkgroep op, die tot de conclusie kwam dat een directe relatie met een afnemer dicht bij de consument de problemen kon oplossen. We wilden weg uit de grote grijze massa van het handelskanaal en vonden aanspraak bij supermarktketen Unigro. Wij garandeerden constante aanvoer, betere kwaliteit, levering op afroep en sortering en verpakking naar Unigro-wensen." In ruil daarvoor wilden de telers een hogere prijs en informatie over de wensen van de klant: rode of groene appels, zoet of zuur, zacht of hard. Inmiddels zijn dertig telers aangesloten en realiseert Unistar een afzet van dertien tot veertien miljoen kilo appels."

Sinds de oprichting van Unistar is bij de veiling een verandering op gang gekomen, signaleert Paul: die gaat dezelfde weg op. Waarschijnlijk kunnen de Nederlandse veilingen ook niet veel anders. Want behalve de fruittelers splitsen ook andere telersverenigingen zich af. Veertig procent van het totale tomatenareaal wordt inmiddels door acht nieuwe verenigingen geproduceerd en verkocht. Voorzitter R. Bos van Groenteveiling Westland vertelt dat die nieuwe tomaten-telersverenigingen door gezamenlijke inkoop en harde afspraken over ras en teelttechniek een betere kwaliteit weten de realiseren en zich zo verzekeren van afzetafspraken en een betere prijs.

De veilingklok, die honderd jaar goed functioneerde als afzetinstrument, is inmiddels afgeschreven door het merendeel van de tuinders. De dalende prijzen ondermijnen het systeem. Bos: Elke schakel in de keten komt te veel op voor het eigen belang. Een voorbeeld is de kleur van de tomaten. Lichtgekleurde tomaten smaken en verkopen slechter, maar exporteurs betalen er toch een hogere prijs voor omdat ze minder snel bederven. De consument is daarvan de dupe en dat geeft de sector een slecht imago."

Melk

Volgens Bos zijn er te veel exporteurs en veilingen die elkaar beconcurreren. Om te voorkomen dat supermarkten de veilingen tegen elkaar uitspelen is de Verenigde Tuinbouwveilingen Nederland, VTN, in oprichting. Samen met telersverenigingen probeert de VTN tot afspraken te komen.

De vrije jongens van de tuinbouwsector proberen bij elkaar te blijven om het afzetbelang van de sector als geheel te dienen. Tomaten uit Marokko en bloemen uit Israel dreigen immers Nederlandse produkten uit de schappen te verdringen.

In de zuivelsector gaat het heel anders. Hoewel algemeen bekend is dat een liter melk in Polen slecht 35 cent kost, lijkt slechts een enkeling zich druk te maken over de risico's van concurrentie. De voorzitter van zuivelcooperatie Coberco, E. Meilink, ziet geen reden om ook maar iets te veranderen. Onze taak is om grote hoeveelheden melk, slechts beperkt houdbaar, van een groot aantal leden af te zetten. Onze melkprijs moet het gezinsinkomen van de leden garanderen." Dat laat geen ruimte voor leuke initiatieven, zoals de produktie van Veenweidekaas, vindt Meilink. Zulke initiatieven zetten nauwelijks zoden aan de dijk."

De afspraken tussen het grootwinkelbedrijf en grote zuivelcooperaties beslaan 95 procent van de zuivelhouderij, vertelt Meilink. Individuele melkveehouders zijn niet in staat in kleine groepjes ambachtelijk verwerkte melk aan de man te brengen. Die initiatieven beslaan slechts enkele procenten van de markt en vormen voor ons geen bedreiging. Om een produkt echt in de markt te zetten zijn marketingdeskundigheid en een grote som geld onontbeerlijk. Dat hebben die groepen niet en daarom zullen de initiatieven waarschijnlijk blijven steken op het punt van de grote sprong naar nationale afzet."

Het Veenweidekaas-initiatief is inmiddels op dat punt beland. De tien aangesloten leden produceren jaarlijks veertigduizend kilo boerderijkaas. Gezamenlijk proberen ze die af te zetten. Een betrokkene bij het project is aanwezig bij de SG-lezing en vertelt dat de afzet van Veenweidekaas via de kaasboer stagneert. De groep zoekt naarstig naar alternatieven. Besprekingen met regionale supermarkten zijn gaande, maar toch wil die deur nog steeds niet open gaan.

Kenners uit de wereld van de detailhandel laten weten dat supermarkten niet geneigd zijn die deur snel te openen. De Nederlandse voedingsmarkt groeit de laatste jaren niet meer", vertelt G.J. Grievink van de organisatie Food World, een soort adviesbureau voor supermarkten en fabrikanten. Een nieuw produkt heeft alleen kansen als het een oud produkt weet te verdringen. Daar komt bij de grote supermarkten aan de beurs genoteerd zijn. In opdracht van de aandeelhouders moeten ze groeien. Inmiddels bepalen vijf grote ketens negentig procent van de inkoopmarkt." Die supermarkten willen zich onderscheiden op basis van concepten: de goedkoopste, de meest milieu-vriendelijke, degene met het breedste assortiment. Nieuwe produkten moeten daarbinnen passen."

Grievink ziet geen toekomst voor regionale produkten, die hun herkomst uit de streek als enige meerwaarde hebben. Boeren laten zich aanpraten dat er vraag zou zijn naar regionale produkten. Maar de Nederlandse consument heeft geen emotionele binding met een streek, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Franse. Zoek naar andere argumenten waarom je produkt beter is, argumenten die aansluiten bij de concepten van supermarktorganisaties."

Oerbrood

Supermarkten zitten dus niet te wachten op oude wijn in nieuwe zakken. J. Uffing van supermarktketen Coop '82 beaamt dat: Kansen voor nieuwe produkten zijn er altijd. Maar dan moeten ze wel echt nieuw zijn, niet de zoveelste variatie op een bestaand produkt. De prijs is dan niet belangrijk. Oerbrood en ecobrood vliegen bij ons tegen ongekend hoge prijzen de deur uit."

Wel vraagt Uffing zich af of nieuwe, kleine cooperatievormen voldoende kennis van de afzetmarkten hebben om een nieuw produkt in de markt te zetten. Hij ziet de ontwikkeling juist de andere kant op gaan. Wij zijn al bijna zo ver dat we produktspecificaties opgeven en daar een producent bij zoeken."

Uffing van Coop en Meilink van Coberco geloven heilig in de macht van hun eigen bolwerken en zien betrekkelijk weinig kansen voor nieuwe initiatieven. Van der Zwan is het echter niet met hen eens. Stel dat de concentratie van de macht doorgaat en dat de kleintjes het steeds moeilijker krijgen. Dan hebben we een gevestigde orde waar de rest niet tegenop kan. Maar die macht wordt zo groot dat ze leidt tot onbeweeglijkheid. Dat geeft kleintjes de kans om via een andere formule groot te worden. De levenscyclus van bedrijven laat zien dat bedrijven na opkomst uitgroeien tot een ongekende bloei. Altijd zet ook weer de neergang in, vaak als gevolg van eenzijdig doorgaan op dezelfde weg."

Volgens Van der Zwan zal de vrije marktwerking ervoor zorgen dat de prijs die de cooperaties de melkveehouders kunnen betalen over enige jaren te laag is. De boeren zullen zich daarom afsplitsen, is zijn overtuiging. De boer heeft niet genoeg aan de prijs die Coberco straks nog voor zijn melk kan betalen. Daarom gaat hij het weer zelf doen."

Roeiboot

Volgens Grievink van Food World is dat echter niet de weg die de boeren op moeten. De cooperaties en hun achterban zien elkaar meer als bedreiging dan als partners. Maar alleen door gebruik te maken van elkaars ideeen en krachten kunnen boeren en tuinders binnen de cooperaties de huidige markten behouden en nieuwe ontwikkelen. Zet je echter de cooperatie en de individuele ondernemer in een roeiboot, dan zul je zien dat ze met de rug naar elkaar toe gaan zitten. En hard aan de riemen trekken om in tegengestelde richting te roeien. Het probleem van de landbouw is dat oude en nieuwe organisatievormen nog lang niet aan samenwerking toe zijn."

Re:ageer