Wetenschap - 19 december 1996

Stop de continenten!

Stop de continenten!

Columns van ex-LUW-prof Kroonenberg gebundeld

Zo'n tien jaar geleden verschenen er plotseling brieven in het Wagenings universiteitsblad, die door hun hoge literaire en humoristische kwaliteiten opvielen tussen het gebruikelijke genre Wij zijn boos/verdrietig/bezorgd. Helaas hield de briefschrijver in kwestie, geoloog prof. dr S.B. Kroonenberg, al snel op met deze gewoonte en moest het lezerspubliek ingezonden pareltjes als Een dag uit het leven van Iwan Luwowitsj voortaan missen.


Kroonenberg vond daarna onderdak bij de nieuwsbrief van de Nederlandse geologen. Daarin schrijft hij tot op de dag van vandaag een maandelijkse column. Een keuze daaruit, aangevuld met enige brieven aan het WUB, verscheen onlangs in boekvorm.

De stukjes uit Stop de continenten! gaan over de aarde, wetenschappers en hun vijanden, maar onder een noemer zijn ze niet te vatten. De ene keer parodieert hij in de vorm van zijn alter ego Salomao Montecoroa milieuwetenschappers die uit drie maanden meten de doem van de wereld voorspellen. Een andere maal zet een gestolen portefeuille een gedachtentrein in beweging die voert langs zijn vader, station Ede-Wageningen en Jorge Luis Borges' verhaal De tuin van de zich splitsende paden.

Een derde maal moet het moderne wetenschapsbedrijf met zijn notaschrijvers en citatentellers het ontgelden. Het zijn de enige stukken waarin hij wel eens uit zijn slof wil schieten. De universiteit wordt vergeleken met de communistische heilstaat, literair beroemde wetenschappelijke mislukkelingen met het duo Nuis en Ritzen. Jammer is wel dat de stukken niet zijn bijgewerkt en geactualiseerd voor opname in de bundel. Dat levert voor niet-ingewijden soms cryptische verwijzingen op zoals naar de column van volgende maand.

Pakjesavond

Wie net als Kroonenberg kennis van de aardwetenschap combineert met een voorliefde voor met name Russische en Franse literatuur, zal het meest genieten van de bundel. Al valt er ook voor leken op deze gebieden veel te beleven. Dat komt vooral door zijn prachtige taalgebruik.

Nergens zijn de zinnen ingewikkelder dan nodig, en jargon is afwezig. Alles is opgeschreven in zinnen waaraan je ziet dat over elk woord is nagedacht. Als de kleuters vol spanning naar de schoorsteen kijken, drommen de onderzoekers rond de postvakjes op de universiteiten. Elke vluchtige zenuwtrek op hun gelaat wordt nauwkeurig geregistreerd door potentiele aio's: toegewezen of niet? Want NWO-pakjesavond is nabij en elke envelop met de bekende opgetrokken wenkbrauw kan het verschil tussen een baan en een uitkering betekenen."

Mijn favoriet is de zin waarmee hij Gustave Flaubert's laatste literaire helden, en daarmee indirect Ritzen en Nuis, in de hoek zet: Zij hebben alles gelezen en niets begrepen.

Mooie woorden volop, vooral die van de meest onmogelijke plaatsnamen, waar geografie en geologie zo rijk aan zijn: Olomouc, Jacupiranga. Het is zijn heimelijk genoegen. Als ik mij verveel op vergaderingen schrijf ik stiekem mooie naampjes in de kantlijn van de notulen om bij weg te dromen. De geur van jacaranda in Nhlangano, de achthoekige kathedraal van Mtscheta in de mist, de scheepswerf van Szczecin. Wanhopig ronddolen over het strand van het eiland Krk op zoek naar een klinker. Strc prst skrz krk, zeggen de Tsjechen, stop je vinger door je keel. Zum kotzen. Maar dat is geen plaatsnaam."

Milieunormen

Behalve taalvirtuositeit bieden de columns ook verrassende feiten, geologische petite histoire en wetenschappelijke inzichten. Evolutie verloopt sneller dan erosie op aarde. Zou de afbraak van bergen sneller verlopen, dan had de mens waarschijnlijk niet bestaan, omdat een vlakkere planeet een veel lagere verscheidenheid aan biotopen had geteld. En waarom heeft Nederland zulke strenge milieunormen? Ondermeer vanwege onze grenzen en geologie: onze bodems zijn van nature armer aan een aantal elementen dan omringende landen.

Onophoudelijk wijst hij ook op het belang van het tijdsperspectief als het gaat om bijvoorbeeld het broeikaseffect. En al knabbelt het koolzuurgas wat aan hun dan." Vrolijk en boos maakt hij zich op onheilsprofeten die vier miljard jaar klimaatgeschiedenis denken te begrijpen met vijftig jaar onderzoek. Ze zijn als vliegen in een vliegtuig, die menen heer en meester in de lucht te zijn, zonder besef van de koers van het luchtschip.

Daar raken wetenschapper en columnist elkaar. Samen met prof. dr L.O. Fresco schreef Kroonenberg enige jaren terug een artikel waarin hij wees op het belang van tijdschalen voor een begrip als duurzaamheid. Zonder kennis van langschalige geologische processen is bijvoorbeeld niet te begrijpen waarom tropisch Afrika minder dicht bevolkt is dan de gelijksoortige streken in Azie en Latijns Amerika. In de laatste twee treedt namelijk vaker vulkanisme op, wat de bodem periodiek voorziet van nieuwe vruchtbaarheid. Voorbeelden als deze tonen aan hoe waardevol geologische inzichten zijn voor landbouw- en milieuwetenschappen.

Salomon Kroonenberg; Stop de continenten! Over de aarde, wetenschappers en hun vijanden. Uitgeverij Lingua Terrae, Amsterdam. ISBN 90 74417 04 3. Prijs: F 27,50

Re:ageer