Wetenschap - 2 juli 1998

Schimmels kunnen kleine Malinese boeren helpen

Schimmels kunnen kleine Malinese boeren helpen

Schimmels kunnen kleine Malinese boeren helpen
Onderzoeker kijkt of mycorrhiza uitgeputte bodem verbeteren
Daouda Sidibe, promovendus bij prof. dr Roelof Oldeman, doet in Mali promotieonderzoek naar mycorrhiza, schimmels die planten kunnen helpen bij het opnemen van voedingsstoffen. Hij hoopt dat zijn onderzoek bijdraagt aan het verbeteren van de bodemvruchtbaarheid. Dat is hard nodig, want de katoenopbrengst in Mali loopt terug
Zuid-Mali, begin mei. Flinke regenbuien luiden het einde in van het heetste droge seizoen in 35 jaar. De boeren, die weken lang weinig anders te doen hadden dan het repareren van de strodaken van hun huizen en graanopslagplaatsen, spannen hun ossen voor de ploeg. Ze maken het land gereed voor gewassen als gierst, mais, sorghum en katoen. Alleen de armste huishoudens hebben geen beschikking over dierlijke trekkracht. Zij hakken met de dabba, een soort houweel, de grond los
Wegen lijken tijdens een hoosbui even in woeste waterstromen te veranderen, maar na de laatste druppels worden ze weer snel even stoffig als altijd. Af en toe rijdt een oranje vrachtwagen van de katoenorganisatie CMDT voorbij en laat een wolk stof opwaaien. De wagens halen in kleine dorpen de laatste resten katoen van de vorige oogst op
Ook dit jaar zullen boeren weer katoen zaaien. Het aantal boeren in Mali dat zich waagt aan dit commerciele gewas groeit. De CMDT haalde na de oogst in 1997 een recordhoeveelheid katoen op en vierde dat uitbundig, hoewel kritische medewerkers erop wezen dat dit record niet te danken is aan een hogere gemiddelde opbrengst per hectare. Integendeel, het gaat slecht met de katoenopbrengst per hectare. In de regio Koutiala, jarenlang de katoenstreek van Zuid-Mali, is de katoenopbrengst dramatisch teruggelopen. Veel boeren halen nog slechts negenhonderd kilo per hectare, gevaarlijk dicht bij de kritische hoeveelheid van achthonderd kilo, waaronder de katoenteelt niet meer de moeite loont
Lokale deskundigen hebben verschillende verklaringen voor de dreigende malaise: de boeren houden zich niet aan de voorgeschreven dosis kunstmest en putten zo de bodem langzaam uit, er is sprake van schade door insecten, boeren zouden zich - aangemoedigd door enkele goede oogsten - zwaar in de schulden hebben gestoken en verbouwen nu noodgedwongen meer katoen dan ze kunnen onderhouden
Bodemleven
Wat de oorzaak ook is, voor de boeren is het een ramp. Het geld van de katoen bracht juist wat welvaart in de regio. Twintig jaar geleden bewerkte vrijwel iedere familie het land nog met de hand. Nu kan het merendeel van de huishoudens beschikken over tenminste een span ossen
Uitputting van de bodem als oorzaak voor de dalende katoenopbrengst ligt voor de hand, zegt de Malinese onderzoeker Daouda Sidibe. Maar kunstmest en pesticiden alleen kunnen de problemen in Koutiala niet oplossen. Sidibe verwacht dat in de toekomst steeds meer kunstmest nodig zal zijn om de katoenopbrengst op peil te houden. Hij vreest dat het bodemleven zwaar is aangetast door kunstmest en pesticiden. Zo heeft niemand nog onderzocht wat het effect is van kunstmest en insecticiden op mycorrhiza, nuttige schimmels die groeien op plantenwortels en de gastplanten ondermeer helpen met het opnemen van fosfaat
Mycorrhiza vormen het onderwerp van het promotieonderzoek dat Sidibe uitvoert bij prof. dr Oldeman van het departement Plantenteelt. Sidibe kijkt wat de invloed is van het verkorten van de braakperiode op de mycorrhiza in de bodem
In Zuid-Mali was het van oudsher gebruikelijk uitgeput land vijftien tot twintig jaar met rust te laten. Door een toename van de bevolking en de introductie van katoenteelt is de vraag naar land echter gegroeid. De introductie van ossen heeft het bovendien mogelijk gemaakt meer land te bebouwen. Het gevolg is dat de braakperiode drastisch is verminderd. Vier, vijf jaar is nu gebruikelijk, zegt Sidibe. En in sommige dorpen wordt zelfs helemaal geen braakperiode meer ingelast.
Onverantwoorde uitputting van de bodem lijkt onvermijdelijk. Zeker gezien het feit dat boeren slechts in zeer beperkte mate kunstmest gebruiken, door de financiele risico's die landbouw in een gebied met een onzekere regenval met zich meebrengt
Sidibe denkt dat het verkorten van de braakperiode ook slecht is voor de hoeveelheid en varieteit aan mycorrhiza in de bodem. Iedere plant selecteert de mycorrhiza die gunstig voor haar zijn. Tijdens een periode van braak neemt de varieteit aan planten langzaam toe en zal dus ook de varieteit aan mycorrhiza toenemen.
Besmetten
Om deze hypothese te staven neemt Sidibe bodemmonsters op velden die periodes van verschillende lengte braakliggen. Hij onderzoekt hoeveel en welke soorten mycorrhiza erin voorkomen. Ook kijkt hij naar de mate waarin de gevonden soorten een gastplant kunnen infecteren
Sidibe gaat nog een stap verder. Hij wil kijken of boeren mycorrhiza kunnen inzetten als natuurlijke bodemverbeteraar. Boeren zouden hun gewas expres kunnen besmetten met voor hun gewas gunstige mycorrhiza, denkt Sidibe. Zo'n techniek zouden ook de armste huishoudens kunnen gebruiken. De benodigde schimmels zijn immers vrij in de regio te vinden
Om te kijken of dit idee succesvol kan zijn, neemt Sidibe proeven met drie soorten lokale bomen. Iedere boom wordt op drie manieren geplant: gewoon in het veld, in aarde die steriel is gemaakt - en dus ook vrij van mycorrhiza - en in aarde die is weggehaald bij een volwassen boom en dus waarschijnlijk vol zit met voor die boom gunstige mycorrhiza. Uiteraard hoopt Sidibe dat de laatste groep het snelst groeit. Boeren zouden deze techniek dan kunnen gebruiken bij het aanplanten van bomen
Oorspronkelijk wilde Sidibe deze proeven ook uitvoeren met sorghum. Tijd en geld hiervoor ontbreken echter. Het onderzoek van Sidibe is voor Malinese begrippen ongebruikelijk fundamenteel. Het heeft de onderzoeker dan ook de nodige moeite gekost zijn voorstellen goedgekeurd te krijgen. Hij wordt betaald door een EU-project, maar het blijft behelpen. Te meer omdat de Malinese laboratoria niet voldoende zijn uitgerust voor de analyses van Sidibe. Zo heeft hij geld gekregen van de Academie Africain pour la Science om mycorrhizasporen, verzameld in de Koutiala-regio, te laten kiemen in een laboratorium in de Senegalese hoofdstad Dakar. Nu moet ik nog geld vinden om ze te gaan analyseren.

Re:ageer