Wetenschap - 19 januari 1995

Risico

Risico

Grootscheeps onderzoek vindt verhoogde kans op hersenkanker

Het verwachte verband met leukemie bleef uit, terwijl, opnieuw, een relatie met hersenkanker werd aangetoond. Dat is het opmerkelijke resultaat van een omvangrijke studie, die deze week werd gepubliceerd, naar de invloed van elektro-magnetische velden op de gezondheid van werknemers bij elektriciteitsmaatschappijen. Mede-onderzoeker dr. H. Kromhout van de vakgroep Luchtkwaliteit, vindt dat Nederland in actie moet komen. Dr E. van Rongen van de Gezondheidsraad vindt die conclusie nogal voorbarig.


Sinds de jaren tachtig zijn de extreem laag-frequente elektromagnetische velden - vooral te vinden rondom elektriciteitskabels en elektrische apparaten - verdacht.

Volgens een groot aantal epidemiologische studies, bestaat een verband tussen verhoogde blootstelling aan deze velden en ziekten als leukemie en hersenkanker.

Kinderen die in de buurt van hoogspanningsmasten wonen en blootstaan aan een veld van 0,3 microtesla, krijgen vaker leukemie dan andere kinderen, zo vonden de Amerikaanse onderzoekers Wertheim en Leeper in hun eerste, baanbrekende onderzoek uit 1979. Ook mensen die veel in contact komen met elektromagnetische velden, zoals elektriciens, kabelleggers of radiomonteurs krijgen frequenter hersenkanker en leukemie dan andere werknemers.

Echter, er bestaan evenzoveel studies die dit verband in twijfel trekken, waardoor nog steeds grote onzekerheid bestaat over de gevaren van laag-frequente elektromagnetische velden. In 1992 trok de Nederlandse Gezondheidsraad haar eigen conclusie: van elektromagnetische velden is geen gevaar te duchten. De norm van 100 microtesla die het internationaal stralingsbureau IRPA adviseert, bleef gehandhaafd. Belangrijkste argument was dat in geen van de studies, waarin een verband werd aangetoond, een dosis-effect relatie is gevonden.

Maar sinds het besluit van 1992 zijn alweer drie grote studies verschenen, die om tenminste een herbeoordeling van de Gezondheidsraad vragen, vindt dr H. Kromhout van de vakgroep Luchtkwaliteit. De arbeidshygienist werkte mee aan een Amerikaanse studie, waarvan de resultaten deze week in het gerenommeerde tijdschrift American Journal of Epidemiology verschenen.

Twaalf miljoen

Samen met de auteurs dr D.A. Savitz en dr P.L. Loomis van de Universiteit van North Carolina, onderzocht hij de blootstelling aan laag-frequente elektromagnetische straling van elektriciens, hoogspanningswerkers en werknemers in energiecentrales. Zij blijken blootgesteld aan waarden tussen de 0,1 en 1,5 microtesla, ver onder de gevarennorm van 100 microtesla.

In opdracht van het Amerikaanse EPRI (Electric Power Research Institute), dat maar liefst twaalf miljoen gulden aan dit onderzoek besteedde, werd een groep van 140.000 arbeiders gevolgd. Allen waren tussen 1950 en 1986 werkzaam bij vijf grote energiemaatschappijen. De doodsoorzaak van de inmiddels 20.000 overledenen werd achterhaald en de individuele blootstelling gedurende het beroepsverleden geschat. Daarnaast registreerden de onderzoekers het contact met carcinogene stoffen om te voorkomen dat deze de resultaten zouden vertroebelen.

De conclusies zijn opmerkelijk. Het verwachte verband met leukemie bleef uit, terwijl dat in eerdere studies wel was gevonden. In een vergelijkbare Frans-Canadese studie van dr G. Theriault en een Zweedse studie van dr B. Floderus, vond men een anderhalf tot twee maal zo grote kans op leukemie bij een vergelijkbare beroepsgroep.

Maar wel is, net als in de Zweedse en Frans-Canadese studies, een verband met hersenkanker gevonden. Van de 20.000 overledenen stierven er 144 aan de gevolgen van deze bijzondere vorm van kanker, duidelijk geassocieerd met de blootstelling aan elektromagnetische velden. Iedereen heeft zich altijd blindgestaard op leukemie, nu blijkt de kans op hersenkanker veel overtuigender: twee maal zo groot als voor andere werknemers. Deze studie bevestigt mijn idee dat het werken in elektromagnetische velden een verhoogd risico inhoudt", aldus Kromhout.

Nieuwe hypothese

Waarom in de Amerikaanse studie de beroepsmatige blootstelling niet is geassocieerd met leukemie, is voor de onderzoekers vooralsnog onverklaarbaar. Misschien komt het doordat wij minder nauwkeurige gegevens hebben over de doodsoorzaak, dan bijvoorbeeld het Frans-Canadese en Zweedse onderzoek. Zij baseerden zich op gegevens uit kankerregistraties, terwijl wij het met minder specifieke gegevens op overlijdenscertificaten moesten doen."

Dat er iets aan de hand is als mensen langdurig worden blootgesteld aan laag-frequente elektromagnetische velden, staat voor Kromhout als een paal boven water. Maar wat er precies aan de hand is, is nog onduidelijk. Of het de elektromagnetische velden zijn of iets anders, weet nog niemand. Dat probleem los je niet op door nog een grote epidemiologische studie te doen. Tenzij uit dierexperimenteel onderzoek een nieuwe hypothese naar voren komt. Zo wordt wel gesuggereerd dat je niet naar de gemiddelde blootstelling moet kijken, maar naar pieken."

Het mooie van deze studie is dat de blootstelling goed in kaart is gebracht, zegt Kromhout. Daardoor hebben we een dosis-effect relatie kunnen vinden en dat is precies wat de Gezondheidsraad miste. Met deze gegevens kun je een risico-schatting maken en een grenswaarde bepalen. Een werkgever zou er dan voor moeten zorgen dat werknemers niet aan hogere waarden worden blootgesteld."

Kromhout meent dat de studie ook voor Nederland relevant is, omdat hier een grote groep mensen een elektrisch beroep heeft. Alleen al bij de Nederlandse Nutsbedrijven werken 45.000 mensen met nog eens duizenden in vergelijkbare beroepen in de industrie.

Extrapoleren

Als je de gegevens uit deze Amerikaanse studie zou extrapoleren naar Nederland, dan kun je grofweg berekenen dat tussen de 0,4 en 5 extra gevallen van hersenkanker optreden per miljoen blootgestelde werknemers. De norm van een persoon per miljoen zou worden overschreden. Het wordt daarom tijd dat Nederland in actie komt. Om te beginnen met het meten van de beroepsmatige blootstelling in Nederland, want daar weten we nog helemaal niets van. En daardoor weten we ook niet wat voor risico's werknemers lopen."

Dr E. van Rongen van de Gezondheidsraad, die op persoonlijke titel spreekt, reageert terughoudend. Hij rept van een degelijke studie, maar door het ontbreken van een verband met leukemie is hij niet overtuigd. De relatie met hersenkanker vindt hij onvoldoende aangetoond. Dat de Frans-Canadese en Zweedse studie hetzelfde suggereren, voegt weinig toe, omdat het verband in de Frans-Canadese studie statistisch niet significant is. Ik zie vooralsnog geen reden om een nieuwe commissie bij elkaar te roepen. Maar dan spreek ik alleen voor mijzelf. Misschien zijn mijn collega's een andere mening toegedaan."

Kromhout: Voor mij hoeft niet de onderste steen boven voordat je maatregelen neemt. Maar, als er iets aan de hand is, moet je niet gaan zitten wachten. Als we jaren geleden al waren begonnen met het meten van de blootstelling op de werkplek, waren we nu een stap verder." Anders dan in Nederland, vertelt Kromhout, hebben de elektriciteits-maatschappijen in de Verenigde Staten zo een schadeclaim aan hun broek hangen, als bewezen is dat werknemers een verhoogd risico lopen. Dat kan in de miljoenen lopen. Daardoor kijken die bedrijven wel degelijk uit en zijn veel actiever."

Re:ageer