Wetenschap - 15 januari 1998

Podium

Podium

Podium
Gevoel voor de tropen
De Landbouwuniversiteit Wageningen verraste haar medewerkers met een kerstpakket waarmee zij zich in het Kenniscentrum Wageningen (KCW) positioneert op de wereldkaart: wetenschappelijk, onafhankelijk en objectief. Allerlei handgemaakte voorwerpen en zelfs eetbare producten uit de zich ontwikkelende derde wereld worden aangeboden onder begeleiding van een mens- en milieuvriendelijk herderlijk schrijven: een geschenk met een hart. Alle medewerkers worden vriendelijk bedankt voor hun inzet in 1997, soms onder suboptimale omstandigheden
Het moge duidelijk zijn dat het kerstpakket 1997 de expressie is van een diepgevoeld medeleven met en van een fundamenteel inzicht in de zogenaamde tropenproblematiek. Sinds haar oprichting is de Landbouwuniversiteit nauw betrokken geweest bij tropengerichte opleidingen en onderzoek. Zij heeft zelfs mede hierdoor haar wereldnaam gevestigd. In feite is de LUW altijd mondiaal bezig geweest, alleen tegenwoordig gebeurt dat ook comparatief en systeemgericht. Deze heilige drie-eenheid, dit inspirerende moderne fresco, brengt ook het KCW in beweging, zoals uit de voorlopige missie-statement opgemaakt kan worden: Het ontwikkelen en overdragen van hoogwaardige wetenschappelijke kennis gericht op verantwoordelijk produceren van voldoende en gezond voedsel, het met zorg beheren van bodem, water en lucht, en het in harmonie benutten van de verschillende functies van het rurale gebied, ten behoeve van huidige en toekomstige generaties. Wat wil je als modern ingesteld medewerker nog meer met zo'n in beweging zijnd kenniscentrum als het KCW? Met deze visie en met deze inzet is de samenleving in hoge mate maakbaar. De varkensproblematiek bijvoorbeeld is niet meer dan een strontje in des ministers oog, de corruptie a la Mobutu, Soeharto of beursbaasjes slechts een tijdelijk probleem dat zich uiteindelijk met de eeuwigheid laat afruilen, en het ministerschap voor Internationale Samenwerking niet meer dan een persoonlijke hobby
Vol verwachting klopt ons hart bij het openmaken van het kerstpakket. Een grote verscheidenheid aan derdewereldspulletjes en eetbare producten komt tevoorschijn. Sinterklaas als mondiale kerstman is waarlijk comparatief aan de slag gegaan! Hiermee kiest de universiteit duidelijk voor de producenten in de derde wereld. Het verhaal achter enkele producten uit uw pakket vindt u terug in deze feestdagenfolder. Aldus de bijsluiter. Naast een Keniaans theelepeltje, Aziatische eetstokjes, een handig Bengaals mandje en een kleurige Indiase theedoek is er ook aan proviand gedacht: Ghanese cacaopoeder, Zuid-Afrikaanse ananas en Thaise pandanrijst. Werkelijk een goede doorsnede van het aanbod uit de derde wereld. Gezien de missie-statement van het KCW is dit een heel bruikbare eerste-hulp-bij-ongelukkentrommel. De boodschap is nog steeds dezelfde: de LUW (en het KCW) drukt de derde wereld aan haar (zijn) hart, en met gul gekrulde Pronkiaanse lippen prevelt zij (hij) gevoelig: Met een hart voor kinderen, met een hart voor koffieboeren, met een hart voor het milieu. Waar het hart vol van is, loopt de mond van over
Maar hoe staat het met het verstand, met name daar waar het de tropenproblematiek betreft? Kan de LUW/het KCW haar/zijn pretenties waarmaken in de 21ste eeuw? Een paar voorbeelden: tropenrichtingen worden bijgesteld in mondiale zin, tropische leerstoelen worden opgeheven of ook gemondialiseerd, tropische expertise verdwijnt steeds verder naar de rand van het bestaan van deze inrichting. Met zakelijke argumenten wordt de tropenproblematiek eerst gemondialiseerd, vervolgens gemarginaliseerd, om tenslotte vanuit Nederlands standpunt onschadelijk gemaakt te worden. En als studenten dan per se iets tropisch willen doen, dan kan dat natuurlijk als open vak in de vrijekeuzeruimte, zoals de prorector zo speels suggereerde. Tropenexpertise is uit de mode. Het hameren op het belang van tropisch onderwijs en onderzoek is uit de tijd, nostalgisch, een koloniale stuiptrekking. Het is veel beter om Fair Trade-producten te propageren. Dat geeft een goed gevoel. Kies met je hart, maar liever niet met je verstand. Het kerstpakket sluit goed aan op deze nieuwe mentaliteit. Het is een gevoelig pakket, vol sentiment, het sentiment van de missionaris/zendeling. Het getuigt van een goed ontwikkelde eigendunk, die op geen enkele wijze gehinderd wordt door kennis van zaken. Tropenervaring wordt dan afgemeten aan het aantal vlieguren doorgebracht tussen de keerkringen. Men vliegt van hot naar haar, heeft over alles een mening, en gedraagt zich als de deskundige bij uitstek
Met het KCW is de LUW een nieuwe levensfase ingegaan. Met het oog op de toekomst hebben wij als bestuur zeer veel gevergd van uw inzet en uithoudingsvermogen. Soms hebben we persoonlijke offers gevraagd; dat was spijtig genoeg niet te voorkomen. Met spanning kijken we uit naar het kerstpakket van 1998. Hopelijk wordt dat een verstandig pakket, met een busje tropische Peper en met oog voor de realiteit
LUW, niet UW 2
Ik sta voor honderd procent achter de ingezonden brief van G. Lettinga in het WUB van 18 december. Dit had al veel eerder gezegd moeten worden en vooral door onze voorlichters, die verblind lijken te zijn door de waan van de dag. Niet zij hebben Wageningen op de wereldkaart gezet en KCW hoeft Wageningen niet op de kaart te zetten. Wageningen staat namelijk al op de wereldkaart door goed onderwijs en onderzoek op landbouwkundig gebied, zoals ieder die wel eens buiten Wageningen is geweest weet
Moge dit nog eens doordringen tot de voorlichters, zodat ze kunnen en willen uitstralen trots te zijn voor de Landbouwuniversiteit Wageningen te werken. Veel succes hiermee in het nieuwe jaar
Het einde van een tijdperk
Eind jaren zestig leek een aanzienlijk deel van jong Nederland, waaronder talrijke studenten, definitief afscheid te nemen van het geloof in regent en traditionele gezagdrager
Velen twijfelden niet alleen aan de macht van de vanzelfsprekendheid van de boven-ons-gestelden, maar organiseerden zich, veelal op basis van een linkse ideologie, om de lange mars door de instituties te gaan ondernemen. Het woord van dominee, pastoor, leraar, man, burgemeester, hoogleraar en regent bleek zelfs in wageningen niet meer wet te zijn
In 1969 haalden de Wageningse studenten de wereldpers toen zij naakt op de tafels van de faculteitsvergadering dansten. Deze neiging tot exhibitionisme was kennelijk en misschien wel helaas niet sterk aanwezig bij het tap en het wp
Wel was de roep om democratisering ook bij een deel van de leden van de staf aanwezig. Deze roep om democratisering ging niet alleen gepaard met een vraag naar medebeslissingsrecht, maar ook met een andere benadering van de wetenschap. De term maatschappelijke relevantie werd te pas en, ik moet dat ook zeggen, te onpas gebezigd. De wetenschap moest de mens en de wereld veranderen
Terzijde merk ik op dat het spraakmakende deel van de veelal hervormingsgezinde personeelsleden vaak na niet al te lange tijd zelf deel is gaan uitmaken van de universitaire oligarchie, sterker nog, een enkeling behoort nu tot het traditionele regentendom en heeft, wellicht uit angst, een oerconservatieve blik op de maatschappij ontwikkeld. Sommige rooie rakkers van toen menen nu dat van de Wageningse universiteit een griesmeelfabriek gemaakt moet worden. Wij zijn dat in Nederland wel meer tegengekomen, linksigheid als opstapje naar de macht. Ik geloof dat ze dat binnen de PvdA wethouderssocialisme noemen, ik noem dat nog steeds opportunisme
Het democratiseringsproces in Wageningen bereikt op 13 december 1971 door de invoering van de wet Veringa of de wet universitaire bestuurshervorming (de WUB) in Wageningen een voorlopig bestuurlijk hoogtepunt door de instelling van de hogeschoolraad en het college van bestuur. Pas in 1977 verschijnt zoals de historicus Faber wat snierend zegt een: zich progressief noemende fractie het wetenschappelijk samenwerkend personeel (Wesp)
In 1978 wordt de groepering Progressief Personeel (PP) opgericht. Het valt op dat in mijn toenmalige lijfblad de BeLHamel het progressieve karakter van het PP als volgt wordt verwoord: Leden van onze groepering willen er zich in de raad voor inzetten dat de LH zich ten doel stelt bij te dragen aan de emancipatie van de mens, dat wil zeggen bestrijding van honger en armoede, afbreken van ongelijkheid, tegengaan van de afhankelijkheid van wetenschap en techniek, vergroting van de ontplooiingsmogelijkheden
Een rode draad in de politieke besluitvorming tijdens de jeugdjaren van de PP vormt de strijd om de afbakening van de bevoegdheden, beter gezegd een strijd om de macht in de raad met het college van bestuur en het bureau. Beide laatste fora hadden naar mijn mening als lijfspreuk waar bemoeien ze zich mee. Er is niets nieuws onder de zon
Pas in de loop van de tijd wisten de leden van de raad vooral onder aanvoering van het PP en het moet hier worden gezegd ook onder leiding van democratische raadsvoorzitters zich de positie van medebestuurders te verwerven. Dit betekende wel dat de linkse ideologie in de loop van de tijd is vervangen door een links pragmatisme, later misschien zelfs door een louter pragmatische opstelling. Een aantal leden van het PP is daar niet gelukkig mee geweest, maar wel is daardoor in de loop van de jaren tachtig de raad eindelijk ook daadwerkelijk het hoogste bestuursorgaan geworden en werd hierdoor de bestuurskracht van de LUW en de bestuurlijke positie van het PP versterkt
We zijn er in ons twintigjarig bestaan helaas niet ingeslaagd om in Wageningen een subfacultaire middenstructuur te vestigen. Daardoor hebben we nu, zelfs onder de nieuwe wet, zo'n rare middenstructuur
Door de instelling van de huidige ondemocratische middenstructuur is wellicht een einde gekomen aan het verschijnsel dat in wageningen de problematiek van veefokkers door wijsgeren wordt behandeld (Douma, 1986). Het lijkt me echter ook niet juist dat het college van bestuur nu de problematiek van agronomen of economen zelf ter hand neemt
Alle andere Nederlandse universiteiten kennen nu onder de nieuwe wet het fenomeen van de decaan van de faculteit of subfaculteit. Wageningen heeft voor de zoveelste maal gekozen voor de positie van academisch buitenbeentje. In Wageningen is de rector magnificus, lid van het college van bestuur van de LUW, lid van de raad van bestuur van het KCW, tevens is hij decaan van de faculteit met de daarbij horende bevoegdheden. Is dat voor een mens niet te veel van het goede? En hoe eenzaam is de top in Wageningen want de typische situatie, een decaan voor de universiteit is hier blijven bestaan
Ik voorspel dat we binnenkort in de studentenraad een belangwekkende monoloog tussen rector en decaan kunnen verwachten. Dat lijkt mij niet alleen geen prettig democratisch vooruitzicht, maar zelfs in bestuurlijk-bureaucratisch opzicht, universitair model 1998, een weeffout van de eerste orde
In mijn oude bestuurssociologische handboeken, maar ook bij Machiavelli, staat dat zij die het voortouw nemen in de discussie daadwerkelijke macht kunnen gaan uitoefenen. Wij hebben dat wellicht te weinig gedaan
In het derde deel van De geschiedenis van de Landbouwuniversiteit concludeert Faber dat steeds de vraag naar voren komt of de LUW groen of veelkleurig dient te zijn. Sedert de jaren zeventig rolt steeds weer door de bestuursorganen de groene golf en steeds weer wijst het weldenkende deel van de opinieleiders binnen en buiten de LUW de vergroening af. Toch zijn wij, het PP, er niet ingeslaagd de LUW de verdiende veelkleurige positie te geven binnen het universitaire bestel. Bij de selectieve krimp en groei van 1986/1987 moet er volgens het college van bestuur gesneden worden in de niet echt landbouwkundige zaken, terwijl die zaken juist in bloei staan (en dat is niet alleen mijn vakgebied, maar ook de wiskunde, de biochemie, de milieuvakgebieden etc.) En vele zogenaamde landbouwkundige zaken slechts met veel, te veel kunstmest in leven zijn te houden. Toch lijkt het bestuur aanvankelijk voor veelkleurigheid te kiezen, nog in 1993 geeft het college van bestuur het bureau BBK opdracht het boerse imago van de LUW af te werpen. Het PP kiest echter niet massaal voor de veelkleurigheid
Waarom hebben wij de woorden van Van der Woude, ik citeer niet geheel letterlijk - welk nationaal of landbouwbelang is bij een vergroening van de LUW gediend, deze vergroening zou voor de LUW een enorme geestelijke verarming vormen, als ook een grotere uniformiteit van het type student en een grotere eenzijdigheid van het docentencorps - niet in beleid kunnen vertalen? Wellicht waren we te verdeeld, misschien hebben we zitten slapen. Nu plukken we de wrange vruchten van onze onderlinge verdeeldheid en hebben we enkele bestuurders de kans gegeven om het inteeltcentrum Wageningen op te richten en wordt de mogelijkheid geboden de universiteit verder te marginaliseren
Let wel, hier spreekt geen verbitterd gezinssocioloog. Overigens is een gezinssocioloog bij nogal wat politieke partijen, het CDA is hierop geen uitzondering, tegenwoordig geliefder dan welke boer dan ook. Het CDA stuurde me in ieder geval een kerstkaart met drie wijzen uit het oosten, het zullen niet onze drie wijzen geweest zijn. Een veelkleurige Wageningse universiteit is echter een te groot goed om te verkwanselen aan de waan van de dag
Onze heldendaden zijn natuurlijk niet alleen aan het PP toe te schrijven, maar wel aan het democratisch bestel waarbinnen het Progressief Personeel een heel belangrijke positie heeft ingenomen. Een democratisch, intellectueel bestel waarbinnen een universiteit dient te opereren, sterker nog waarbinnen een universiteit alleen kan opereren. Wij zijn noch een griesmeelfabriek noch een luchtmobiele brigade en wij zijn ook geen non-profit organisatie die volgens de markt van welzijn en geluk bestuurd kan worden. Wij zijn nog steeds een kleine trotse universiteit waarbinnen kennisoverdracht aan jongeren centraal moet staan, waarin het onderzoek vooral ten dienste van het onderwijs moet staan en waar dit onderzoek per definitie openbaar moet zijn
Ik ga eindigen met een lang citaat. Een citaat van Hans Righart uit het zaterdags bijvoegsel van de NRC van jl zaterdag (10-1-1998): Dit democratiebederf is een bijproduct van de vermarkting van onze samenleving. Het archetype van de ondernemer staat immers model voor alles wat tegenwoordig naar status riekt. De ondernemer is de held van de nineties. zeventig - maatschappelijke relevantie - is vervangen door het marktgeklets van de jaren negentig. Het sluipend overnemen van deze gedragsnormen door politieke en intellectuele elites is een veel groter gevaar voor de democratie dan het veelbesproken racisme en de vreemdelingenhaat onder het gepeupel.
Laten wij dit democratiebederf, nogmaals een bederf dat niet door de universitaire bestuurders is veroorzaakt maar door de Haagse politiek, laten we dit bederf binnen de wageningse universiteit niet aan de kaak stellen door het schrijven van brieven aan de raad van bestuur maar door het schrijven van ingezonden stukken in het Wagenings Universiteitsblad, volgens een goede democratische traditie hoort daar de openbare discussie over het KCW te worden gevoerd, niet via de PTT. De groepering Progressief Personeel is opgeheven, de roep om democratisering is geenszins verdwenen. Daarom wens ik de raad van bestuur veel plezier met de ondernemingsraad en vooral met de studentenraad, want van de studenten moet je het net als in de jaren zestig tegenwoordig weer hebben
Ik vertrouw erop dat de huidige generatie studenten een halt toeroept aan het democratiebederf en dat zij daardoor het marktgeklets van hun oudere broers en zusters, hun vaders en in mindere mate hun moeders tot zwijgen brengen
En ik hoop om met Godschalk (NRC, 10-1-1998) te spreken dat de Wageningse ondernemingsraad zich niet zal beperken tot: De openingsuren van de kantine, de bewaking van de fietsenstalling of de hoeveelheid ballpoints die iedere medeweker per jaar mag verslijten, maar ik vrees het ergste, want niets wijst erop dat het college van bestuur zichzelf bij het echte beslissen beperkingen zal opleggen en het niet zal afstappen van het waanidee dat een universiteit marktconform dient te werken en winstgevend moet zijn
(Dit artikel is een door de redactie ingekorte versie van een rede die De Hoog uitsprak tijdens de opheffingsvergadering van het Progressief Personeel)

Re:ageer