Wetenschap - 27 november 1997

Nieuws

Nieuws

Nieuws
Onderzoek universiteiten krimpt weer met drie procent
Het universitaire onderzoek in Nederland blijft krimpen. Sinds het topjaar 1993 is de omvang al met zevenhonderd mensjaar of vijf procent gedaald. Meer dan de helft van die daling vond vorig jaar plaats. Sluipende bezuinigingen van minister Ritzen zijn volgens de universiteiten de oorzaak
Officieel wordt er niet bezuinigd, zegt een woordvoerder van de vereniging van universiteiten, de VSNU. Maar door kleine ingrepen gaat er toch elk jaar zo'n twee procent van ons budget af; dat gaat aantikken. Het verbaast de VSNU niet dat dit ook doorwerkt in de geregistreerde onderzoeksinzet van universiteiten. In 1996 is die met 2,8 procent gedaald
De sterkste afname vertoonde de eerste geldstroom, de basisfinanciering die universiteiten van de minister krijgen
Deze kromp met 4,4 procent. Van de universiteiten kregen Eindhoven, Twente, Utrecht, Groningen en Amsterdam (UvA) zware klappen. Voor de UvA was het al het vierde achtereenvolgende jaar waarin het onderzoek fors moest inkrimpen. Sinds 1992 is de onderzoekscapaciteit daar al met eenvijfde afgenomen
Enkele universiteiten wisten hun onderzoek uit te breiden. Dat gold vooral voor de Landbouwuniversiteit, die in vier jaar bijna twintig procent groei vertoonde. Die toename is volledig te danken aan het geld dat Wageningen aan projectsubsidies en contractonderzoek binnenhaalt. Deze twee geldstromen vormen daar al zestig procent van het totale onderzoeksbudget. (HOP)
Onderzoekinzet universiteiten in 1996 in aantal wetenschappelijke formatieplaatsen
(tussen haakjes: verschil ten opzichte van 1995)
  • KOP = WPtotaal (+/-)WP1 (+/-)WP3 (+/-)trend
  • = Leiden1580 (- 6)896 (- 5)369 (-24)vlak
  • = Utrecht1865 (-140)998 (-113)492 (-13)vlak
  • = Groningen1416 (-105)816 (-31)289 (-51)vlak
  • = Rotterdam847 (+ 0)471 (-40)287 (+41)groei
  • = Maastricht526 (- 4)341 (-12)152 (+ 9)vlak
  • = UvA'dam1577 (- 85)855 (-53)384 (-32)daling
  • = VUA'dam984 (+ 3)551 ( 0)252 (- 4)vlak
  • = Nijmegen1164 (+ 77)577 (-19)354 (+86)*
  • = Tilburg397 (+ 5)294 (- 4)75 (- 2)groei
  • = Delft1435 (- 49)881 (-46)348 (- 2)vlak
  • = Eindhoven640 (- 61)390 (-23)166 (-30)daling
  • = Twente677 (- 34)268 (- 8)206 (-28)vlak
  • = Wageningen916 (+ 20)363 (-12)427 (+22)groei
  • = OU38 (- 7)35 (- 6)2 (- 1)groei
  • = Totaal14060 (-398)7835 (-262)3793 (-31)
    Universiteiten willen 200 miljoen terug voor onderzoek
    De universiteiten willen dat minister Ritzen een bezuiniging van tweehonderd miljoen gulden ongedaan maakt, die vanaf het jaar 2001 in de boeken staat. Alleen dan willen zij meewerken aan plannen van Ritzen om de kwaliteit van het onderzoek te verhogen
    De vereniging van universiteiten, de VSNU, gaat de komende maanden een alternatief uitwerken voor een plan van Ritzen. Die wil dat de kwaliteit van het onderzoek omhoog gaat en dat het zich meer richt op maatschappelijke prioriteiten. Om dat te bewerkstelligen wil hij vijfhonderd miljoen gulden onderzoeksgeld weghalen bij de universiteiten. Dat geld moet verdeeld worden door onderzoeksorganisatie NWO. Uiteindelijk komt het weer bij de universiteiten terecht
    De VSNU verzet zich niet langer tegen de gedachte dat het beste onderzoek meer geld moet kunnen krijgen. Dat leidt ertoe dat universiteiten met weinig goed onderzoek geld kwijtraken en andere meer krijgen. Voor zulke verschuivingen was de VSNU tot nu toe erg huiverig. Nu toont zij zich echter toch bereid er ruimte voor te maken
    De zeggenschap over hun onderzoeksgeld geven de universiteiten echter niet op. Daarom hebben zij Ritzen voorgesteld om voort te bouwen op onderzoekevaluaties die zij nu zelf al houden. Onderzoek dat bij die evaluaties goed uit de bus komt, moet dan extra geld krijgen. Het voordeel voor de universiteiten is dat zij op deze manier niet overgeleverd zijn aan de oordelen van de buitenstaanders van NWO. (HOP)
    Personeel gaat mogelijk zeven dagen korter werken

    Werknemers aan de universiteiten krijgen zeven extra vrije dagen per jaar. Ze kunnen die extra vrije tijd ook opnemen via een kortere werkweek of opsparen voor een sabbatsverlof. Dat hebben vakbonden en werkgevers afgesproken. Het gaat overigens nog om een akkoord op hoofdlijnen, dat de komende weken nader wordt uitgewerkt en nog aan de achterban van de onderhandelaars moet worden voorgelegd
    De werkgevers, verenigd in de VSNU, en de vakbonden zijn het in principe eens geworden over een arbeidsduurverkorting van drie procent. Daarover stonden al afspraken in de cao voor het onderwijs als geheel, maar die moesten nog per onderwijssector uitgewerkt worden. In het wetenschappelijk onderwijs lijkt dat nu, na een half jaar touwtrekken, gelukt
    De onderhandelaars hebben niet meer gedaan dan voorwaarden vaststellen. Aan elke afzonderlijke universiteit kunnen lokale bonden en bestuurders de landelijk gemaakte afspraken naar eigen inzicht invullen. Ze krijgen de keus uit een aantal vormen van korter werken. Zo kan personeel 36 uur per week gaan werken door vier dagen van negen uur te draaien. Daar moeten dan wel extra vrije dagen voor ingeleverd worden. Ook kunnen werknemers hun vrije dagen een paar jaar opsparen tot een sabbatsverlof
    Alleen in uitzonderlijke gevallen kan personeel even lang blijven werken en daarvoor extra uitbetaald krijgen. De onderhandelaars waren het erover eens dat een van de doelstellingen van arbeidsduurverkorting, meer banen scheppen, anders in het gedrang zou komen
    Bonden en werkgevers zijn het ook eens over maatregelen voor ouder personeel. Wie 58 jaar of ouder is, krijgt recht op korter werken, aanvankelijk met behoud van salaris. Voor een deel van het personeel kan een even gunstige regeling al ingaan vanaf 53 jaar. Dat geldt echter alleen voor personeel dat werkt op plekken waar behoefte is aan doorstroom. (HOP)
    Sociologen naar Zuid-Afrika
    De leerstoelgroep Sociologie van de LUW gaat samenwerken met zes Zuid-Afrikaanse universiteiten in het Agrarian Research Development Programme. Voor dit programma is de komende 2,5 jaar vier miljoen gulden beschikbaar, stelt prof. dr ir Jan Douwe van der Ploeg, samen met dr Paul Hebinck de Wageningse initiatiefnemer. De samenwerking richt zich op het ontwikkelen van multidisciplinair onderzoek op het gebied van landgebruik en -hervorming. Minister Pronk voor Ontwikkelingssamenwerking en de Foundation for Research and Development in Zuid-Afrika betalen anderhalf miljoen gulden, de LUW de resterende miljoen
    De sociologen werken met name samen met drie zwarte universiteiten, stelt Van der Ploeg. Daartoe behoort de oudste universiteit van Afrika, Fort Hare, tevens de bakermat van het ANC en de universiteit waar Mandela is opgeleid. De andere universiteiten zijn de Zoeloeland-universiteit en the University of the North, waar het nieuwe kader van het ANC wordt opgeleid. De Wageningers gaan daar mensen opleiden tot onderzoeker door ze onderzoek te laten doen, stelt Van der Ploeg. De Wageningers begeleiden de onderzoekers ter plekke en er zijn sandwich-beurzen beschikbaar voor onderzoekers die in Europa willen promoveren
    De Zuid-Afrikaanse universiteiten bepalen welke ondersteuning zij nodig hebben. Naast de sociologen worden de leerstoel Duurzame dierlijke productie en het IMAG-DLO ingeschakeld. Ook verwacht Van der Ploeg een vraag uit Zuid-Afrika voor de tropische cultuurtechnici. (ASi)
    LUW-student wint pianoconcours

    Tweedejaars student Bioprocestechnologie Olaf Post won op 30 december de Rotterdamse pianodriedaagse, een internationaal pianoconcours waar 276 amateurs aan meededen. Behalve de eer leverde hem dat een reis naar Wenen op, zeshonderd gulden, twee abonnementen op een serie concerten en een radio-optreden. Bovendien mag hij een keer een concert geven in De Doelen. Ik had gemikt op een finaleplaats, maar ik had niet verwacht te winnen, vertelt Post. Het was het grootste concours waar ik tot nu toe speelde.
    Post heeft een vleugel staan in de Doopsgezinde kerk, waar hij elke dag anderhalf a twee uur oefent. Op zijn kamer op de Rijnsteeg heeft hij alleen een digitaal prul. Naast zijn studie Bioprocestechnologie studeert hij sinds september 1997 ook aan het conservatorium in Amsterdam. (MS)
    Rector: niet communiceren via het WUB
    Wetenschappers die commentaar hebben op het beleid van het college van bestuur van de LUW, tevens raad van bestuur van het Kenniscentrum Wageningen, moeten dat direct aan het bestuur laten weten en niet via de pers communiceren. Dat stelde rector Cees Karssen tijdens het nieuwjaarspraatje op 5 januari in het bestuurscentrum. Karssen had zich met name gestoord aan bepaalde brieven in het WUB waarin het beleid van het bestuur wordt aangevallen. Desgevraagd gaf Karssen aan dat discussie over de strategie in het Kenniscentrum wel in het openbaar kan worden gevoerd
    In zijn praatje zei Karssen dat in 1998 opnieuw veel zal worden gevraagd van het personeel, omdat het een cruciaal jaar is voor de vorming van het Kenniscentrum. De rector hoopt dat binnen nu en een half jaar het point of no return bij de KCW-vorming zal zijn bereikt. De rector vreest de wispelturigheid van de politici en hoopt dat voor de verkiezingen van de Tweede Kamer sprake is van een onomkeerbaar proces. (ASi)
    Universitair onderzoek niet voor economisch gewin
    Economisch nut mag geen belangrijk criterium zijn bij het beoordelen van het universitaire onderzoek in de eerste en tweede geldstroom. Dit onderzoek moet van belang zijn voor toekomstige generaties, niet voor het economische gewin van de huidige generatie. Dit stelde biochemicus prof. dr ir Ivonne Rietjens op 19 december in haar inaugurele rede, getiteld Fundamentele genoegens
    Volgens Rietjens schrijft de politiek voor dat wetenschappers de schaarser wordende middelen moeten besteden aan maatschappelijk relevante vraagstellingen. In Nederland lijkt maatschappelijk synoniem te zijn geworden voor economisch rendabel. Wanneer een industrie bereid is te participeren in een onderzoek, is dit onderzoek daarmee ineens relevanter en belangrijker geworden.
    In dezelfde bijeenkomst sprak ook toxicoloog prof. dr Peter van Bladeren, bijzonder hoogleraar aan de LUW en algemeen directeur van TNO-Voeding, zijn inaugurele rede Uitzicht op toepassing uit. Rietjens: De vandaag gekozen opzet van onze beide inaugurele redes laat zien dat taakverdeling mogelijk moet zijn. Een goede afstemming tussen fundamenteel en toepassingsgericht onderzoek levert, als het goed is, meerwaarde op. Het moet er echter niet toe leiden dat de scheidslijnen tussen fundamenteel en toegepast onderzoek vervagen. Van Bladeren: Ik hoop u te laten zien dat voor goed toegepast multidisciplinair onderzoek een stevige monodisciplinaire fundamentele basis noodzaak is en misschien wel vooral dat een toekomstige toepassing tot uitstekend fundamenteel onderzoek kan leiden.
    Specifiek voor de toxicologie pleitte Rietjens voor een herwaardering van het mechanistisch inzicht. Ze is het er niet mee eens dat, vanwege het economisch nut, het screenen van enkele honderdduizenden stoffen goedkoper en sneller is en daarom is te verkiezen boven het verkrijgen van fundamenteel inzicht in het bestudeerde proces
    Rietjens begon haar rede met aanmerkingen op het huidige wetenschappelijke onderwijs. De universitaire studie moet meer zijn dan het verzamelen van studiepunten, stelde ze. Door bijbaantjes hebben studenten minder tijd voor zelfontplooiing en staat het uiteindelijke niveau van de studie onder druk. Het huidige systeem stimuleert de docent van een moeilijk vak om een deel van de leerstof te laten vallen. Van Bladeren over de studenten: Contact met u houdt wetenschappers scherp, door steeds opnieuw uitgedaagd te worden. Via mij worden wellicht de toepassingen van uw studieresultaten wat dichterbij gebracht. Ik zal trachten u daarbij de fundamentele uitdagingen niet te doen vergeten. Het moet een genoegen blijven om te studeren. (MS)
    Bibliotheek geeft geld boekaanvragen terug
    De bibliotheek gaat jaarlijks een bedrag van zevenduizend gulden teruggeven aan de leerstoelgroepen. Het is het geld dat de leerstoelgroepen naar verwachting zullen betalen voor het aanvragen van boeken uit de LUW-bibliotheek
    Het besluit om het geld terug te geven is een compromis. Bij de leerstoelgroepen was grote commotie ontstaan over het feit dat de bibliotheek voor literatuuraanvragen binnen de universiteit hetzelfde tarief hanteert als voor literatuur die uit andere bibliotheken moeten komen: vijf gulden per boek en een gulden per kopie
    Dat de bibliotheek voortaan de kosten van aanvragen buiten de universiteit doorberekent, konden LUW-medewerkers nog wel begrijpen; het lenen van literatuur uit een andere collectie kost tenslotte geld. Bovendien heeft de bibliotheek het hiervoor beschikbare budget verdeeld. Wel gaan leerstoelgroepen er hierdoor gemiddeld duizend tot tweeduizend gulden per jaar op achteruit, want het beschikbare budget werd al jaren fors overschreden
    Het aanvragen van literatuur uit de eigen bibliotheek moet gratis blijven, vonden de leerstoelgroepen. Ze betoogden dat ze hiervoor geen budget hadden. Het protest had succes. In het directeurenoverleg werd gesteld dat de bibliotheek de service gratis moet leveren
    De bibliotheek hield echter voet bij stuk. Drs Dick Kaandorp, hoofd Publieke diensten, zegt dat de commotie hem heeft verbaasd. Het leveren van boeken en artikelen op aanvraag binnen Wageningen is een nieuwe service en die willen we niet gratis gaan leveren, daarvoor hebben we niet de mankracht. Tot nu toe leverden we alleen bij uitzondering op aanvraag, bijvoorbeeld als iemand anders helemaal van De Dreijen naar Plantenveredeling moest. Dan streken we met de hand over ons hart.
    Kaandorp kent de argumenten die leerstoelgroepen gebruiken: Wij hebben de boeken zelf aangeschaft en nu moeten we betalen als we ze willen gebruiken. Dat is echter niet waar. Ze moeten ze alleen zelf gaan halen.
    Het compromis, de jaarlijkse verdeling van een budget van zevenduizend gulden, gebaseerd op het aantal aanvragen van boeken dat leerstoelgroepen sinds de invoering van het nieuwe systeem hebben gedaan, roept de vraag op of de bibliotheek de service niet beter gratis kan leveren. Kaandorp wil er niet van weten. Het is veel duidelijker om een tarief te hanteren want als een boek bijvoorbeeld van een DLO-bibliotheek komt, omdat het in de eigen bibliotheek is uitgeleend, kost het opeens wel vijf gulden. Voor de aanvrager is dat moeilijk te overzien. (LKe)
    Nog 800 studenten zonder wachtwoord

    Nog ongeveer achthonderd studenten moeten een nieuw wachtwoord voor hun e-mailaccount halen bij de afdeling Informatisering en Datacommunicatie (I&D). Eind vorig jaar moesten 2500 studenten een nieuw wachtwoord ophalen omdat hun mailaccounts waren overgezet naar een nieuwe computer. Inmiddels is tweederde van die studenten langsgeweest bij de balie in het Computechnion. Jaap Booij van I&D verwacht dat voor ongeveer tweehonderd accounts geen student zal langskomen. In mei zal Booij de overgebleven accounts van de computer verwijderen. Hij maakt een reservekopie van de accounts voor studenten die daarna toch nog langs komen. Booij is tevreden over de nieuwe centrale computer. Het inloggen gaat nu veel sneller en studenten hebben meer ruimte om hun documenten te bewaren. (KVe)
    Late huwelijksleeftijd Basken belemmert bedrijfsovername
    De late leeftijd waarop Baskische boeren gewoonlijk trouwen - 30 tot 35 jaar is de gebruikelijke leeftijd - bemoeilijkt de overname van familieboerderijen. Dit stelt socioloog dr Hans-Peter van den Broek, die 7 januari promoveerde op een onderzoek naar de strategieen die Baskische melkveehouders hanteren om de voortzetting van het familiebedrijf te garanderen
    Het probleem van de Baskische bedrijfsopvolgers is een gebrek aan arbeid. In de bergachtige streek kan bedrijfsvergroting of productie-intensivering slechts in beperkte mate plaatsvinden door mechanisatie. Een groter of intensiever en dus levensvatbaarder bedrijf betekent meestal dat meer arbeid nodig is
    Door de late huwelijksleeftijd is arbeid schaars op het moment van bedrijfsovername. Overname vindt plaats wanneer de ouders 65 tot 70 jaar oud zijn. Gezien hun leeftijd zullen de ouders minder meewerken, broers en zussen zijn het huis uit en het duurt nog jaren voordat de kinderen groot genoeg zijn om een handje te helpen. Van den Broek toont met behulp van een eenvoudig rekenmodel aan dat de beschikbare hoeveelheid arbeid veel groter zou zijn als de Basken rond hun 25ste zouden trouwen
    De grootste bedreiging voor het Baskische familiebedrijf is echter niet de late huwelijksleeftijd, maar het doorbreken van de traditie van ongedeelde vererving. Ging het bedrijf in het verleden in het geheel naar een zoon of dochter, nu eisen broers en zussen van de opvolger soms een evenredig deel van de bij de boerderij horende grond op om een huis te bouwen. Het gevolg van deze ontwikkelingen en de wens van jongeren om een hoger inkomen en meer vrije tijd te hebben dan hun ouders, is dat steeds meer Baskische boeren nog slechts parttime in de landbouw werkzaam zijn. (LKe)
    Import van levende dieren grootste oorzaak epidemieen
    De import van levende dieren en de terugkeer van veewagens uit het buitenland veroorzaken samen waarschijnlijk meer dan zeventig procent van de epidemieen van mond- en klauwzeer en klassieke varkenspest in Nederland. Dit concludeert ir Suzan Horst van de leerstoelgroep Agrarische bedrijfseconomie, die woensdag 7 januari promoveerde bij prof. dr ir Aalt Dijkhuizen
    Het volledig uitschakelen van de risico's verbonden met de factor import van levende dieren vermindert de jaarlijkse schade van mond- en klauwzeer en klassieke varkenspest met ongeveer zeventig procent, wat overeenkomt met een bedrag van ruim zeventig miljoen gulden. Uitschakelen van risico's verbonden met de factor terugkerende veewagens levert een jaarlijkse schadevermindering op van meer dan vijftien miljoen, aldus Horst
    Horst ontwikkelde het simulatiemodel VIRiS als hulpmiddel voor het analyseren en optimaliseren van preventief beleid. Niet elke epidemie veroorzaakt immers evenveel schade. Het verschil tussen een gemiddelde en een extreem grote epidemie kan oplopen tot een paar miljard gulden, zoals de laatste uitbraak van klassieke varkenspest in Zuid-Nederland liet zien
    Nederland is erbij gebaat als ook andere landen epidemieen eerder ontdekken, betoogt Horst. Dan kan Nederland veel verdienen via maatregelen om eventuele insleep in Nederland op te sporen. Vanuit het zuiden komen jaarlijks ruim honderdduizend dieren ons land binnen. Als in het buitenland minder ziekte zou voorkomen door een betere monitoring, dan is ons land daar zeker bij gebaat. Ook het verbeteren van afspuitplaatsen om veewagens beter te ontsmetten kan het risico terugdringen. (WRe)
    Stresshormoon bij vissen reguleert immuunsysteem
    Stress vermindert de weerstand, zo is al jaren bekend. Van het stresshormoon cortisol werd altijd gedacht dat het een niet-specifieke onderdrukker is van afweerreacties: veel stress, veel cortisol, weinig weerstand. Ir Francis Weyts, die 16 januari promoveert bij dierfysioloog dr Wim van Muiswinkel, vond echter dat het stresshormoon cortisol slechts bepaalde afweercellen remt. Andere afweercellen stimuleert het juist
    Met geld van de EU onderzocht Weyts de werking van cortisol bij karpers. Karpers zijn interessant voor onderzoek van de interactie tussen het hormonale systeem en het immuunsysteem omdat ze een orgaan hebben - de kopnier - dat zowel stresshormonen als afweercellen produceert. Het fundamenteel onderzoek naar stresshormonen kan weer belangrijk zijn voor de ziektebestrijding in de visteelt, aangezien vissen in kweek behoorlijk gestresst zijn vanwege gebrek aan ruimte, verandering van waterkwaliteit en vervoer
    De promovendus vond dat cortisol geactiveerde B-cellen aanzet tot celdood. Geactiveerde B-cellen zijn afweercellen die het hebben gemunt op een indringer. T-cellen en thrombocyten werden niet door cortisol beinvloed. Opmerkelijk was dat cortisol zogeheten neutrofiele granulocyten juist stimuleert door hiervan de celdood tegen te gaan
    En zo remt cortisol de specifieke afweer en verhoogt het de algemene afweer, die van belang is als eerste verdedigingslinie. Weyts concludeert dat cortisol ook zonder stress betrokken is bij de regulatie van het immuunsysteem. Cortisol mag dus niet meer alleen als een stresshormoon worden beschouwd. (MHs)
    Drie miljoen voor duurzame ziekte-resistentie
    Het Directoraat-Generaal voor Internationale Samenwerking (DGIS) heeft drie miljoen gulden uitgetrokken voor een tiental veredelingsprogramma's in het Andesgebergte. De Zuid-Amerikaanse veredelaars richten zich, met steun van onder meer dr Pim Lindhout van de leerstoelgroep Plantenveredeling, op zogeheten partiele resistentie. Dat wil zeggen dat ze niet de planten selecteren die volledig resistent zijn tegen een belager, maar de planten die een infectie redelijk hebben doorstaan. De groei van de pathogenen is niet volledig geremd, maar de planten geven toch een redelijke oogst
    Het programma bouwt voort op het onderzoek van de inmiddels gepensioneerde Wageningse hoogleraar plantenveredeling prof. dr Jan Parlevliet. Zijn onderzoek aan partieel resistente gerst leerde dat partiele resistentie vaak gebaseerd is op meerdere genen. Het vermoeden van de plantenveredelaars is dat partiele resistentie daarom minder makkelijk doorbroken wordt dan volledige resistentie, die vaak is gebaseerd op slechts een gen. Deze duurzaamheid is belangrijk voor de arme boeren in de ontwikkelingslanden, omdat zij zich geen bestrijdingsmiddelen kunnen permitteren wanneer de resistentie doorbroken wordt
    DGIS heeft vorig jaar in Ecuador een coordinator aangesteld die door Parlevliet is opgeleid. Inmiddels zijn op nationale landbouwkundige instituten en universiteiten tien programma's van start gegaan. Ze zijn onder meer gericht op granen, haver, mais, veldbonen, quinoa en pofbonen. De laatste worden als popcorn gegeten en vormen een belangrijke eiwitbron. Volgens Lindhout is het programma ook wetenschappelijk interessant. We vermoeden wel dat partieel resistente rassen duurzamer zijn, maar we hebben dat in de praktijk nog nooit echt onderzocht. (MHs)

  • Re:ageer