Wetenschap - 1 februari 1996

Na dertig jaar vriest de Rijn weer eens dicht

Na dertig jaar vriest de Rijn weer eens dicht

Veren uit de vaart

Dinsdagmiddag. De pontbaas van Opheusden vertelt aan de telefoon dat sinds vrijdagmiddag het bootje niet meer heen en weer vaart. Mensen die de rivier willen oversteken, moeten dat maar doen via de brug bij Rhenen. Nee, ik kan niet naar de overkant lopen want er is nog een vaargeul open voor de binnenvaart.

De mevrouw van het Veerhuis weet het nog goed. De laatste keer dat de Rijn helemaal dichtvroor was in de winter van 1962 op 1963. Maar toen waren de temperaturen ook een stuk lager dan deze middag, verzekert ze me. Min achttien graden. Ze heeft geen tijd om daarover uit te weiden, het eten moet op. Ik moet zelf maar komen kijken want Het is hier prachtig. Een goede raad.

De Rijn vriest gestaag dicht - een niet alledaagse gebeurtenis. Overstromingen oke, maar dichtvriezen heb ik in mijn Wageningse periode nog niet eerder mogen meemaken. Bij de Rijn, ter hoogte van de Blauwe Kamer, is het tamelijk druk. In ieder geval drukker dan wanneer het veer wel vaart. Veel auto's gevuld met vijftig-plussers. Ramptoeristen kun je ze niet noemen; daarvoor schijnt het zonnetje net iets te lekker vanmiddag. Bovendien is de trekpleister niet een teveel aan water maar slechts bevroren water. Inderdaad een prachtig gezicht, zo'n wel zeer traag stromende rivier door oneindig Hollands landschap. Een mannelijke vijftiger herinnert zich nog de winter van 1956. Ik zat toen juist in dienst. Toen was het nog veel erger. Kon je kilometers lang over de rivier lopen."

Aan de andere zijde van de rivier bekijken Opheusder mannen het fenomeen, met sjekkies die ook bij windkracht zoveel blijven branden - het waait flink. Twee binnenvaartschepen ploegen langzaam stroomopwaarts. Nee, daarvan was in de winter van 1963 geen sprake, weet nummer een. Toen zat de rivier potdicht. Was er een pad gemaakt naar de overkant. Paarden, auto's, alles kon erover. 's Avonds werden gaten met water opgevuld. 's Ochtends werd zand gestrooid. Ook voor zo'n overtocht moest je betalen. As 't effe kon honderd procent meer als met de boot." Nummer twee weet: de winter van 55 was ook erg. Ja, 't was toen nog veel kouder dan nu. Ik herinner me dat het al in januari vast begon te vriezen en dat het op 7 maart nog dicht lag." Nummer drie diept de winter ten tijde van de mobilisatie op uit zijn geheugen. Toen was nummer twee nog niet geboren. In die winter kwam het kruiende ijs drie meter hoog de kant op. Een complete schuur verdween. De drie a
museren zich prima. Vorig jaar kon je hier niet eens staan.

Enfin. Ruim dertig jaar geleden dus voor het laatst de Rijn dicht. Tamelijk lang geleden. Er zijn tussendoor wel meer strenge winters geweest. Reden om me af te vragen waarom de rivier juist nu dichtvriest. Thuisgekomen de professor van Meteorologie maar ns gebeld. Die kan wel wat vertellen, maar voor een diepgaand verhaal moet ik echter De Bruin hebben. Maar dat zal niet gaan. Die zit met de halve vakgroep in Atlanta. Wessels bij het KNMI is echter ook expert, tipt de professor.

De specialist van het KNMI helpt mijn eerste vooronderstelling om zeep. Nee, de Rijn is nu niet dichtgevroren omdat het water schoner zou zijn. Dat is een fabeltje. In een vervuilde rivier zit altijd nog honderd keer minder zout dan in zeewater, waar het zout zorgt voor een vriespuntdaling van twee graden. Dat speelt dus geen enkele rol. Mijn tweede suggestie is de wind. Helaas, die koelt weliswaar het water sneller af, maar zorgt tevens voor verstoring van het vriesproces.

Nee, het enige wat deze januari afwijkt van doorgaans is het feit dat de stuwen worden dichtgehouden. De Rijn stokt daardoor gewoon en verliest het karakter van een rivier. Het is momenteel meer een meer. Als de stuw openstaat, blijft het water naar zee stromen in een betrekkelijk hoog tempo en heeft het geen tijd om af te koelen. Nu is de verblijftijd van het water groter.

De Rijn heeft vaker dicht gezeten. De specialist duikt in zijn archief. In 1963, vermoedelijk in 1954, 1947 zeker, 1942, 1939-1940, 1929, 1917. Dat het nu ruim dertig jaar niet voorkwam, is inderdaad vrij lang, beaamt de specialist. Een vergelijking met 1963 is niet juist. Niet de strenge winter is debet aan het verschijnsel maar menselijke maatregelen. Dat het niet vaker gebeurt, komt enerzijds door stroombevorderende maatregelen en anderzijds doordat het water vanwege thermische verontreinigingen rond de twee graden warmer is dan bijvoorbeeld ten tijde van de oorlog. Duidelijk.

Blijft een vraag over. Waarom zijn die stuwen dicht? Omdat anders de waterstand te laag zou worden, aldus de meneer van de afdeling Alarm en berichten van de directie Gelderland van Rijkswaterstaat. Die beslissing heeft effect gehad, nietwaar, er is immers nog steeds scheepvaartverkeer. De waterstater vertelt nog dat juist op dit moment een club techneuten aan bekijkt of de stuwen omhoog moeten. De stuw bij Driel gaat open bij een stand van tien meter; nu is de stand 8.23 meter. De Nederrijn is echter vooralsnog een grote bak met water, die aan het dichtvriezen is. Waar de meeste veerboten niet meer varen en waar de binnenvaart hier en daar alleen nog met hulp van ijsbrekers vooruit komt.

Later op de middag. Bij Lexkesveer is nauwelijks een schotsje te bekennen. De boot, sinds zondagmiddag uit de vaart genomen uit vrees voor ijsafzetting op de kabels, vaart net voor mijn neus weg voor een proefvaartje.

Re:ageer