Wetenschap - 20 maart 1997

Molukse milieubeweging blaast oud beheersysteem nieuw leven in

Molukse milieubeweging blaast oud beheersysteem nieuw leven in

Molukse milieubeweging blaast oud beheersysteem nieuw leven in
Sasi ondersteunt duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen
Op de Molukken dreigen gemeenschappelijke natuurlijke hulpbronnen als koraalriffen, vis- en bosgronden uitgeput te raken. Milieugroepen en de Pattimura Universiteit zijn naarstig op zoek naar oplossingen en hebben reeds een antwoord: herstel de eeuwenoude lokale beheersystemen. Arie Brouwer van de vakgroep Agrarisch recht waarschuwt voor het romantiseren van community based management
In het Ambonese dorpje Hila, vlak naast Fort Amsterdam, woonde drie eeuwen geleden de bioloog Rumphius. De Duits-Nederlandse wetenschapper was eigenlijk koopman bij de Verenigde Oost- Indische Compagnie, maar op het eiland Ambon raakte hij zo onder de indruk van de uitbundige Molukse natuur dat hij bijna al zijn tijd besteedde aan het bestuderen van de - voor het westen - onbekende flora en fauna. Rumphius ontwikkelde zich tot een groot onderzoeker die indrukwekkende boeken publiceerde over de Ambonese flora, fauna en cultuur
Op een steenworp afstand van Fort Amsterdam wordt Rumphius werk ten dele voortgezet door een Wageningse wetenschapper, in het dorpje Hila wel bekend als Bapak Arie. Rechtsantropoloog ir Arie Brouwer onderzoekt hoe de dorpelingen tegenwoordig hun natuurlijke rijkdommen duurzaam kunnen beheren zonder dat ze er in bestaanszekerheid op achteruitgaan
De kustzone met haar prachtige koraalriffen staat de laatste jaren zwaar onder druk. De vis wordt steeds intensiever geexploiteerd, waarbij vissers het gebruik van dynamiet en gif niet schuwen. Met deze methoden kunnen ze snel veel geld verdienen, maar de koraalriffen gaan erdoor te gronde. Ook de bossen worden overgeexploiteerd. Zo wordt de sagopalm - het merg uit deze boom is een belangrijke zetmeelbron voor de bevolking - op steeds jongere leeftijd geveld
De toename van de Molukse bevolking, de komst van andere bevolkingsgroepen door transmigratieprojecten en de economische malaise zijn belangrijke oorzaken van deze ontwikkeling. Overheidsmaatregelen, ontwikkeld in Jakarta, weten de overexploitatie niet echt te stoppen. Het gebruik van dynamiet in de visserij is bijvoorbeeld streng verboden. Speciale politie-eenheden houden toezicht op naleving, maar de dynamietvisserij gaat gewoon door
Lijfstraffen
Op de Molukken wordt daarom naarstig naar andere beheersystemen gezocht. De milieubeweging en wetenschappers van de Pattimura Universiteit in Ambon menen het antwoord reeds te hebben gevonden in de sasi, het oude lokale beheersysteem
Sasi is een naam voor een deel van het traditionele rechtssysteem, vertelt Arie Brouwer. Het bestaat uit een stelsel van regels uit de adat en omschrijft onder meer wie wanneer toegang heeft tot lokale hulpbronnen. Zo claimden dorpen op grond van de sasi het exclusieve recht op gebruik van bepaalde koraalriffen, vis- en landbouwgronden. Tevens werd vastgesteld hoe gebruikers die hulpbronnen moesten exploiteren. Vissers mochten er bijvoorbeeld niet op uit als de vissen kuit schoten of als een vissoort uitgeput dreigde te raken, aldus Brouwer. Dat voorkwam dat de vissers het volgend jaar geen brood op de plank hadden.
Overtreders werden bestraft door de kewang, een lokale autoriteit die in overleg met de dorpelingen vaststelde wanneer de sasi op een bepaalde hulpbron inging en voor hoe lang. Soms kregen overtreders lijfstraffen, werden zij voor het aanzien van het dorp beschaamd, of moesten ze een geldboete betalen, vertelt Brouwer
De sasi is eeuwen oud. De Nederlandse bestuurders verbaasden zich al over dit fijnzinnig rechtssysteem en bestudeerden het uitvoerig. Deels uit belangstelling, deels ook uit eigenbelang. Met de sasi konden de kolonialen diefstal van handelsgewassen als nootmuskaat en kruidnagel op de plantages aanpakken
Nog steeds zijn resten van de sasi aanwezig op de duizend eilanden van de Molukken. Wandelend door het bos van Hila wijst Brouwer op een dode palmtak die in een kruidnagelboom hangt. Dit heeft ook met de sasi te maken. De eigenaar van deze kruidnagelboom laat zien dat anderen de kruidnagels niet mogen gebruiken. Degene die dat wel doet hangt straf boven het hoofd.
Ook in de visserij is in sommige gebieden nog de sasi van kracht. Op de kleine eilandjes ten zuidoosten van Ambon - Haruku, Saparua en Nusa Laut - worden in sommige dorpen elk jaar de sasi-reglementen voorgelezen voor de bewoners. In het dorpje Haruku bijvoorbeeld opende kewang Eliza Kissya half november de sasi op Lompa-vis met een groot ceremonieel. Tot eind januari mochten de vissers hun netten uitgooien, daarna is het visseizoen op deze soort weer afgesloten
Maar op de meeste eilanden is de sasi afgebrokkeld of reeds verdwenen. Het feit dat in 1979 alle dorpen aan het Javaanse bestuursmodel moesten voldoen, is volgens veel Molukkers een belangrijke oorzaak. In dat model kreeg de kewang veel minder autoriteit, macht en geld, waardoor hij zijn functie nauwelijks meer kan uitoefenen
Pieken
Volgens Brouwer is de sasi in de loop der eeuwen altijd al met pieken en dalen aanwezig geweest, bijna synchroon met de economische conjunctuur. In tijden van relatieve overvloed is het makkelijker een hulpbron met rust te laten dan bij de huidige druk. Er moet geld in het laatje komen. Daarnaast spreken de traditionele regels de jongeren niet meer zo sterk aan
De Molukse milieuorganisaties Baileo en Hualopu en diverse wetenschappers van de Pattimura Universiteit willen de sasi weer nieuw leven in blazen. Visserijbioloog dr Bob Wenno van de Pattimura-universiteit: Onze voorouders hadden goed door hoe we met onze hulpbronnen moeten omgaan. We zijn in vergelijking met andere eilanden gezegend met zo'n sterk lokaal managementsysteem. Daar moeten we gebruik van maken.
Wenno verwacht dat in de toekomst de zee steeds sterker zal worden geexploiteerd. We hebben nu eenmaal meer zee dan land om ons heen en op het land zijn de mogelijkheden voor exploitatie zo goed als op. Het grote probleem is hoe milieu en een goed inkomen voor de lokale bevolking te combineren. De sasi kan daarbij helpen.
Ook Baileo en Hualopu zien in de sasi een oplossing voor de huidige overexploitatie. Wat van de bevolking komt is altijd sterker dan een van boven opgelegd beheersysteem, zegt Sven Loupatty, woordvoerder van Hualopu. Dat zullen mensen veel sneller ondersteunen en volgen dan de nationale wetten en regels. Bovendien regelt de sasi de omgang met hulpbronnen veel beter dan de nationale wetten.
Revitaliseren
Hualopu en Baileo zijn sinds een aantal jaren bezig met het revitaliseren van de sasi. Ze proberen praktiserende dorpen als Haruku te ondersteunen en te stimuleren. Daarnaast inventariseert Hualopu de claims van dorpen op koraalriffen en visserijgronden, om te beginnen rond de eilanden Ceram en Ambon. Loupatty rolt een kleurige kaart uit met lijnen en arceringen. Dit zijn de gebieden waar de dorpen van oudsher aanspraak op maken. Met deze kaart willen wij op de provinciale overheid toestappen. We hopen dat ze deze eigendomsrechten weer honoreert, zodat de dorpsbestuurders vissers die de regels overtreden kunnen bestraffen. In de milieuwetgeving zijn daar geen mogelijkheden voor, maar in de ruimtelijke wetgeving zouden deze eigendomsrechten heel goed passen.
Hualopu wil dergelijke kaarten voor heel de Molukken maken, ook voor gebieden waar nooit sasi is geweest. Deze ruimtelijke uitwerking van de sasi is in principe geschikt voor heel Indonesie, zegt Loupatty. Het komt erop neer dat je de eigendomsrechten weer teruggeeft aan de belanghebbenden. Ook de nationale overheid ondersteunt de revitalisering van de sasi. Enige jaren gelden honoreerde de toenmalige minister van Milieu, Emil Salim, het dorp Haruku met een prestigieuze prijs voor de inzet voor de sasi
Ook buitenlandse organisaties tonen interesse. In november was hier nog het ICLARM (International Center for Living Aquatic Resources Management, red.) op bezoek. Binnenkort start deze organisatie een onderzoek naar het effect van de sasi op duurzaamheid, vertelt Brouwer. Ze gaan vijftien sasi-dorpen vergelijken met vijftien dorpen zonder sasi. Deze studie maakt deel uit van een groter onderzoek in veertien landen naar community based management. Afgelopen maanden zijn er ook workshops geweest over de sasi en een symposium voor internationale wetenschappers. Ik geloof dat er sprake is van een ware sasi-boom.
Draagvlak
Op zich staat Brouwer positief tegenover deze belangstelling. De sasi heeft zeker mogelijkheden. Doordat de sasi voortkomt uit de eigen cultuur biedt een sasi-regel veel meer kans op naleving dan een algemene regel uit Jakarta.
Brouwer waarschuwt echter voor een te sterke romantisering van de lokale beheersystemen. Het is geen panacee. Je moet goed kijken hoe en waarvoor mensen de sasi willen gebruiken. Soms kan de sasi geschikt zijn, maar soms overschrijden de problemen de capaciteit van de sasi en is het beter dat de staat maatregelen neemt.
Ook is het de vraag of iedereen op revitalisering van de sasi zit te wachten. In wezen herstel je de oud-koloniale wetten. Aan bepaalde delen van de sasi hadden mensen een hekel, dus het draagvlak kan in de dorpen ook beperkt zijn. Bovendien geef je de kewangs weer de macht terug, en die kunnen dat ook misbruiken. Ik ken zelfs al enkele voorbeelden waarin de kewang de claim op een stuk land gebruikte om zichzelf te verrijken.
Daarnaast zijn in de sasi ook lijfstraffen opgenomen. Ik geloof niet dat het een goede zaak als die weer helemaal in ere worden hersteld, zegt Brouwer droogjes. Je zal de sancties in de sasi zeker moeten moderniseren. Maar dat is eigenlijk ook het kenmerk van de sasi. Die heeft zich in de loop der jaren steeds aangepast aan de geest van de tijd.
Brouwer voelt sympathie voor de manier waarop Hualopu omgaat met de sasi. Toch vraagt hij zich af of de Indonesische regering de sasi ooit serieus in wetten zal erkennen. De sasi is niet alleen bestemd om natuurlijke hulpbronnen te exploiteren, het is ook een roep om autonomie. Het is de trots van de Molukken. Al krijgt Haruku een prijs van de Indonesische minister van Milieu, dan is het nog de vraag of de Indonesische overheid werkelijk bereid is de macht uit handen te geven.

Re:ageer