Wetenschap - 29 februari 1996

Landbouwpraktijk kan malaria afremmen en stimuleren

Landbouwpraktijk kan malaria afremmen en stimuleren

Nieuwe malaria-soort gedijt alleen in irrigatiekanaal

In de tropen leiden ontbossing en irrigatie-projecten vaak tot meer malaria-muggen. Om verdere uitbreiding van de gevreesde ziekte te voorkomen, moeten planners bij elk nieuw landbouwproject bekijken hoe de lokale bevolking de malaria-mug kan terugdringen. Dit was de conclusie van het symposium van de onderzoekschool Produktie-ecologie over malaria en landbouw.


Malaria is in de tropen een gevreesde infectie-ziekte. De prik van de malaria-mug geeft hoge koortsen, koude rillingen, bloedarmoede en een vergrote milt. Zo'n driehonderd tot vijfhonderd miljoen mensen lijden eraan. Vooral kinderen en zwangere vrouwen zijn kwetsbaar: in Afrika veroorzaakt malaria maar liefst een kwart van de kindersterfte. De boosdoener is de vrouwelijke malaria-mug. Als ze steekt om zich met bloed te voeden, brengt ze eencellige diertjes in het bloed. Deze vermeerderen zich tot tienduizenden beestjes, waarna de rode bloedcellen kapot gaan.

In 1955 begon de wereldgezondheidsorganisatie WHO een ambitieus programma om de malaria-mug uit te roeien met vaccins en insekticiden. Maar de muggen worden snel resistent en goede vaccins zijn er nog te weinig. Veertig jaar later is het met het terugdringen van de malaria-mug niet beter gesteld. De emeritus hoogleraar Medische parasitologie in Nijmegen, prof. dr J.G.H.Th. Meeuwissen, stelde in maart 1994 dat de situatie zelfs ernstiger is dan ooit.

Landbouwprojecten kunnen een enorme invloed hebben op de verspreiding van malaria, bleek op het minisymposium Improving agriculture and human health van de onderzoekschool Produktie-ecologie op 23 februari. Uit de geschiedenis zijn veel voorbeelden te halen. Zo werd het moerasrijke Noord-Nederland door de Romeinen gevreesd vanwege de hoge koortsen die de moeraslucht veroorzaakte. Drooglegging van de moerassen heeft ervoor gezorgd dat de malaria-mug hier geen kans meer krijgt.

Parasitoloog prof. dr M. Coluzzi van de universiteit van Rome vertelde hoe malaria eind vorige eeuw meer dan zestienduizend slachtoffers per jaar eiste in Italie, voornamelijk landarbeiders. Zij trokken elk seizoen van de malaria-vrije en droge binnenlanden naar de vruchtbare, natte kuststreken. Later maakten moderne landbouwtechnieken de droge binnenlanden geschikt voor landbouw en rond de jaren vijftig was malaria uitgebannen in Italie.

Plassen

In de tropen is de modernisering van de landbouw de malaria-mug juist ter wille. In de warme gebieden heeft de mug genoeg aan kleine stilstaande plassen en poelen, die elk jaar worden gevuld door de heftige regens. Malaria-muggen zijn zelfs al tevreden met een voetafdruk met water. Ontbossing zorgt voor extra open plaatsen met poelen en plassen. En irrigatie geeft de boosdoeners meer broedplaatsen, die ook nog eens het gehele jaar aantrekkelijk zijn.

De muggen passen zich razendsnel aan. Coluzzo heeft met zijn groep in Burkina Fasso en Mali een nieuwe soort malaria-mug gevonden die is gespecialiseerd in geirrigeerde gebieden. Deze moderne soort, Anopheles morpiens geheten, paart niet meer met zijn verwanten en onderscheidt zich door een bepaalde combinatie chromosomen. Zij is dusdanig aangepast aan geirrigeerde velden dat zij zich het hele jaar kan vermeerderen. Dat geldt niet voor haar verwanten A. gambiae en A. savana: zij zijn alleen zichtbaar en actief tijdens het regenseizoen, ook wanneer er geirrigeerde velden in de buurt zijn.

Coluzzo vond nog iets belangrijks: in de geirrigeerde gebieden waar deze nieuwe soort zit, komen de oude malaria-muggen A. gambiae en A. savana savana a niet meer voor. Blijkbaar worden ze verdrongen door de nieuwe soort. Dat biedt misschien de mogelijkheid de malaria-muggen te verdringen door ongevaarlijke verwante soorten."

Hoewel malaria-muggen steeds weer resistent worden tegen insekticiden, zijn deze nog steeds waardevol voor de bestrijding. In een door malaria geteisterde streek in China zijn in 1987 klamboes uitgedeeld, besmeerd met daltamethrin. Toen het programma begon, stierven jaarlijks nog 2850 mensen aan malaria. In 1994 waren het er nog maar 25. Om resistentie te voorkomen, zoeken we nu naar een combinatie van deze insekticiden en groeiremmers", vertelt prof. dr C.R. Curtis van de London School of Hygiene and Tropical Medicine. Het probleem is echter dat zulke cocktails zo duur zijn dat mensen in de derde wereld ze niet kunnen betalen."

Horren

Dorpelingen moeten hun hutten ver van de broedplaatsen bouwen, zodat de mug niet bij de hut komt, luidt een andere aanbeveling. Daarnaast is het insekt te weren met horren voor de ramen. Dit soort maatregelen werken echter alleen als ze stroken met de culturele en religieuze gewoonten. Zo zou het ook het beste zijn pas na zeven uur 's ochtends uit de klamboe te komen, omdat dan de malaria-mug niet meer steekt. Maar de mannen zijn gewend om zes uur 's ochtends naar de moskee te gaan en de vrouwen moeten nog vroeger op om het ontbijt te maken. Het wordt vaak vergeten", stelde de LUW-entomoloog dr W. Takken, maar maatregelen zullen geen resultaten hebben als niet wordt samengewerkt met de lokale bevolking."

De landbouwers kunnen de mug biologisch bestrijden door in de geirrigeerde rijstvelden het plantje azolla te kweken. Met deze stikstofbindende woekeraar is er minder plaats voor eieren en larven. Bovendien bemest azolla de velden. Ook kunnen de boeren eetbare vissen kweken die muggelarven eten en bacterien uitzetten die de larven doden met eiwitten. De vakgroep Entomologie onderzoekt momenteel ook hoe de muggen met geuren in de war zijn te brengen. Tenslotte leert de ervaring dat boeren de irrigatie regelmatig moeten onderbreken om de grond tijdelijk geheel droog te maken: de malaria-mug krijgt geen kans, de opbrengst is hoger en de boeren hebben minder water nodig.

Re:ageer