Wetenschap - 18 april 1996

Jan Willem te Kloeze

Jan Willem te Kloeze

Recreatie- en gezinssocioloog

Wie van zijn werk zijn hobby kan maken is bijna verplicht een gelukkig mens te zijn. Jan Willem te Kloeze is zo'n geluksvogel. Als recreatie- en gezinssocioloog kan hij zijn kennis gebruiken om bijvoorbeeld in de voormalige Oostbloklanden hulp te bieden bij het opzetten van eco-boerderijtjes met campingfaciliteiten. Dichter bij huis stimuleert hij de aanleg van wandel- en fietspaden in en om zijn woonplaats Heteren.Na het afbreken van zijn studie Sociale geografie in Utrecht reageerde Jan Willem te Kloeze op een advertentie van de vakgroep (toen nog afdeling) Sociologie & Sociografie in Wageningen. Hij werd aangenomen en kwam in 1967 naar Wageningen als onderzoeksassistent.

Al gauw had hij in de gaten dat statistische analyse hem boeide. Hij volgde een weekeindopleiding Planologisch onderzoeker in Nijmegen. Het was een beetje op hbo-niveau, maar wel met hele zware statistiek", vertelt hij. En ik raakte zo geinteresseerd dat ik bij professor Gerrit Kooy, destijds echt de man van Gezinssociologie in Wageningen, colleges ging volgen. Het was een beetje een rare verhouding, want ik deed de studie naast mijn baan als onderzoeksassistent. Ik was dus eerst collega en later student van Kooy.

Mijn specialisatie was sociologie van het gezin en sociale welzijnszorg. Deze eeuw is er veel veranderd in de verhoudingen binnen het gezin. In het begin waren de taken duidelijk verdeeld: de vrouw binnenshuis, de man buitenshuis. De man was het hoofd van de huishouding. Er zijn een aantal onderzoeken gedaan naar de Nederlandse gezinnen. In de jaren zeventig werd het modern-westerse gezin waargenomen in een LUW-onderzoek van dr Wouter Douma. Jongens spelen met autootjes en meisjes met poppen; kinderen gaan met de ouders op vakantie; ouders bepalen hoe laat het kind thuis moet zijn, dat soort dingen."

Inmiddels hebben we via een onderzoek in de jaren tachtig waargenomen dat het modern-westerse gezin is veranderd in het post-moderne gezin. De kenmerken daarvan zijn een democratische verhouding tussen echtgenoten en kinderen, een gelijkwaardige taakverdeling en autonomie voor de kinderen. In het modern-westerse gezin was het moederschap de vervulling in het leven van de vrouw. Zodat we het gezin uit die tijd nu traditioneel noemen", merkt Te Kloeze op. Weet je, vijftien procent van de gezinnen is ongeveer post-modern, vijftien procent modern-westers of traditioneel en zeventig procent is wat we nu het transitionele gezin noemen."

Een gezin in de overgang?

Hij lacht. Zoiets, ja!" Het grappige is, vindt hij, dat de vragenlijsten bij het laatste onderzoek compleet vernieuwd moest worden. Want wie had het in de jaren tachtig nog over Dolle Mina? Opvoeding, ouderschap en taakverdeling waren de discussiepunten van de jaren tachtig. Mijn aandeel in dat onderzoek betrof vooral gezin en vrije tijd."

Via het thema vrije tijd kwam hij op het vak Sociologie van recreatie- en toerisme. Te Kloeze doceert nu Methodenleer en Interviewmethoden en -technieken. Een student belde mij op met de mededeling dat hij niet wist dat je zulke leuke vakken aan de LUW kon studeren. Dat vond ik prachtig!" vertelt hij trots. Twee jaar geleden riepen zijn studenten hem uit tot Begeleider van het jaar.

Er wordt wel eens smalend over hem en zijn vakgenoten gezegd: Hebben die toeristen weer een leuk reisje gemaakt?" Hij wijst de kritiek verontwaardigd van de hand. Ze moeten dan wel beseffen dat het toerisme een groter aandeel van ons nationaal produkt uitmaakt dan bijvoorbeeld de landbouw!"

Wijn

Zijn liefde voor en zijn betrokkenheid bij het behoud van de natuur brachten hem bij de enkele jaren geleden opgerichte Heterense stichting Baratok Romania. Baratok is Hongaars voor welkom. De stichting stuurt twee maal per jaar vijftien mensen naar de Roemeense streek Transsylvanie, om in het plaatsje Hodod en omgeving landbouwontwikkelingshulp en gezondheidszorg te bieden. In Transsylvanie wordt hier en daar nog Hongaars gesproken, maar de mensen worden daardoor nogal gediscrimineerd."

Te Kloeze staat zelf op het punt te vertrekken naar de streek. Alle kleine beetjes steun helpen, vindt hij. In Heteren verkoopt de stichting huis aan huis de wijn die in die streken wordt verbouwd. Nu ga ik erheen om te proberen kleinschalig toerisme van de grond te krijgen. Daar neem ik tien vrije dagen voor op; die heb ik toch nog genoeg staan."

Het is een hele simpele filosofie: zolang de plaatselijke valutawaarde nog zo enorm verschilt met die van ons, loont het de moeite om de mensen daar te stimuleren kleine campinkjes op te zetten. En de mensen hier ervan te overtuigen dat het de moeite waard is om daarheen te gaan en die campings te gebruiken. In Amsterdam is drie jaar geleden een stichting opgericht met dezelfde filosofie, ECEAT, European Centre voor Eco-Agro-Toerisme, die al vierhonderd adressen in Oost-Europa heeft. De bedoeling is louter door middel van kleinschalig toerisme de ecologische landbouw te stimuleren. Het heeft een hoog Wageningen-gehalte!"

Per land is de situatie heel verschillend. Roemenie, de voormalige DDR en Tsjechoslowakije werden volledig door de staat beheerd. Op de staatsbedrijven daar werd kunstmest gebruikt. Als je ecologisch wilt boeren moet je dat terugdraaien en dat is moeilijk. Maar in Polen had je nog heel veel keuterboertjes die per definitie ecologische landbouw bedreven; ze hadden immers geen geld voor kunstmest. We zijn er geweest, in Zuidoost-Polen. Je vindt er kleine boerderijtjes met vier of vijf hectaren grond, waar de boer plaatsen aan kampeerders verhuurt. Destijds waren wij de enige gasten in die boomgaard. De boer was blij omdat hij zo het hoofd boven water kond houden en wij genoten van de landelijke rust! Er is ruimte, natuur en vooral veel gastvrijheid."

Keramiek

Nu richt Te Kloeze zijn aandacht op Bulgarije en Roemenie: De mensen op het platteland hebben meestal een stukje grond met groenten, een koe, een geit, wat kippen. Ze kunnen de campinggasten dus - op kleine schaal - volledig voeden met hun eigen produkten. Als een maaltijd daar vijf mark kost, is dat voor ons spotgoedkoop. Maar voor hen is het pure winst. De overheid heeft geen enkele bemoeienis met hen, behalve via de toeristische papieren. Er zit dus niemand tussen, geen detailhandel of zo. Op die manier kunnen ze voor zichzelf iets opbouwen. En omdat ze niet zijn gewend chemicalien te gebruiken - ze hebben er gewoon geen geld voor - kan de ecologische landbouw daar blijvend in praktijk worden gebracht."

Het grootschalig toerisme moet daar niet worden gepropageerd, meent Te Kloeze. Dat zou ten koste gaan van de regionale produkten, bijvoorbeeld de prachtige keramiek die in sommige streken wordt gemaakt. De boer weet nog niet wat de toerist mooi vindt. Ook weet hij niet dat hij gouden handen heeft. Het moet natuurlijk niet commercieel gaan worden, dat zou jammer zijn. Ik houd er lezingen ter plaatse over, met behulp van een tolk. Dan zeg ik dat ze niet de kip met de gouden eieren moeten slachten door van die gelikte commerciele produkten te maken."

Zigeuners hebben het in Oost-Europa erg moeilijk. Ontmoet Te Kloeze hen ook? Jazeker. Het is heel triest, maar als wij kleding meenemen, zoals nu voor Hodod, moeten de kinderen eerst hun oude kleren uittrekken. Dan verbranden we die ter plekke, zodat de nieuwe niet kunnen worden verpatst voor drank. Dat is helaas geen cliche. Het komt onder andere door de slechte omstandigheden waaronder de zigeuners leven. En hoe hun problemen kunnen worden opgelost weet ik ook niet. Het ligt allemaal niet zo eenvoudig."

Te Kloeze is een sociaal bewogen mens, die zijn idealistische ideeen over mens en natuur paart aan een christelijke visie; een fervent aanhanger van GroenLinks en liberaal lid van Gereformeerde Kerk. Hij kerkt in zijn woonplaats Heteren, waar hij zich inzet voor de aanleg van wandel- en fietspaden. Hij zingt bas in De Cantory, een christelijk Cantatekoor, en maakt deel uit van stichtingen die pastoraal begeleide campings oprichten. Met een modern-christelijke benadering, hoor, juist niet EO-achtig", haast hij zich dit toe te lichten. Meer met de gedachte dat er iemand voor je is als je problemen hebt."

Re:ageer