Wetenschap - 29 januari 1998

Herstructurering varkenshouderij in strijd met Europees recht

Herstructurering varkenshouderij in strijd met Europees recht

Herstructurering varkenshouderij in strijd met Europees recht
Jurist Bruil voorziet gigantische schadevergoedingen
De herstructureringswet voor de varkenshouderij - elke varkenshouder een kwart minder varkens - roept niet alleen bij boeren verzet op. Volgens directeur mr Willem Bruil van het Instituut voor agrarisch recht is de kans groot dat het Europees Hof de wet uiteindelijk afkeurt. Dat kan leiden tot gigantische schadevergoedingen aan de boeren
Zaterdagochtend om tien uur werd ik gebeld door mijn collega De Haan. Hij vertelde dat het wetsvoorstel van minister Van Aartsen, zoals dat door de Tweede Kamer was goedgekeurd, absoluut niet door de beugel kon. Enkele uren later belde Snijders. Ook hij vond de gang van zaken te absurd voor woorden. Met z'n drieen hebben we toen besloten een artikel voor het juristenblad te schrijven, waarin we de herstructureringswet aan een kritisch onderzoek zouden onderwerpen.
Aan het woord is mr Willem Bruil, directeur van het Instituut voor agrarisch recht. Het instituut, gehuisvest op de tweede verdieping van De Leeuwenborch, probeert de kennis van het agrarisch recht te bevorderen en ontwikkelen. Bruil schreef samen met prof. mr Pieter de Haan, emeritus hoogleraar aan de Technische Universiteit Delft en de Vrije Universiteit Amsterdam, en prof. mr Gerard Snijders, hoogleraar agrarisch recht aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, het artikel Varkensrecht of varkensonrecht, dat binnenkort in het juristenblad verschijnt
Het belangrijkste onderdeel van de herstructureringswet van Van Aartsen is de korting van tien procent van het aantal varkens in 1998, gevolgd door een korting van vijftien procent in 2000. Iedere varkenshouder moet inleveren, uitgaande van de mestproductierechten in 1995 of 1996
In Bruils ogen valt de wet op basis van principieel juridische gronden met gemak af te keuren. Zo is de wet in strijd met het Europese marktordeningsrecht. De nota die de wet in juli aangekondigde, stelde dat de wet de concurrentiekracht en structuur van de varkenshouderij moet verbeteren. Ik vermoed dat het ministerie daarna in Brussel te horen heeft gekregen dat dat niet mag. De Europese Unie heeft er bewust voor gekozen om de varkenshouderij over te laten aan de vrije markt. Het instellen van productiequota gaat daar lijnrecht tegenin.
Nitraatrichtlijn
Wellicht hebben de Brusselse ambtenaren daarop het idee van de nitraatrichtlijn geopperd. Het ministerie van LNV heeft namelijk een draai van 180 graden gemaakt. Het stelt nu met de herstructurering aan de Europese nitraatrichtlijn te willen voldoen. Nederland heeft weliswaar met de Europese Commissie geregeld dat het doel achter deze harde maatregel de nitraatrichtlijn is, maar onze verwachting is dat het Europese Hof dat uiteindelijk niet goedkeurt, schat Bruil in. De vrije marktordening wordt immers doorkruist en dat mag niet van het Europese Hof, daar hebben we jurisprudentie over gevonden.
Hij vermoedt dat de juristen op het ministerie de wet toch op deze manier naar de Tweede Kamer hebben gestuurd, omdat ze onder enorme druk van hun minister stonden. De aanleiding is puur politiek. Van Aartsen zag, toen dode varkens in grijpers in beeld kwamen, zijn kans schoon om de inkrimping door te voeren. De hele procedure verliep echter te snel, was onzorgvuldig en niet effectief.
De onzorgvuldige totstandkoming van de wet komt volgens de jurist mede door het feit dat de overheid enkele adviesraden heeft opgeheven. Vroeger werden wetsvoorstellen daar eerst in de week gelegd. Nu gebeurt dat niet meer, en is wellicht een proces van groupthinking ontstaan, waarbij mensen binnen een club niet meer kritisch kijken naar eigen voorstellen. Er is mogelijk een sfeer ontstaan van: wij zullen die wet er wel even doorjassen.
Een tweede punt van kritiek van de drie juristen betreft het ontbreken van een schadevergoeding. Bruil: Dat is in strijd met de grondwet, waarin is opgenomen dat bij het onteigenen van rechten schadevergoeding moet worden verleend. Daarnaast beschermt het Europese verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden het ongestoord genot van eigendom. Alleen in geval van het algemeen belang mag een burger rechten worden afgenomen, maar dan moet dit wel gepaard gaan met schadevergoeding. En die is in dit geval niet geboden.
Vermogensrechten
Bruil lijkt overtuigd van zijn zaak. Ieder Nederlandse rechter kan dit toetsten aan het Europese recht. Ik ben benieuwd waar de Eerste Kamer mee komt. Ook de Raad van State heeft immers al gezegd dat schadevergoeding noodzakelijk is. Wel vindt de jurist het sneu dat de overheid, die de varkenshouders eerst rechten heeft gegeven, ze vervolgens niet meer kan afpakken. De overheid moet nu gaan betalen aan de boeren voor iets dat ze zelf heeft gecreeerd. Maar het zijn gewoon vermogensrechten die de boeren kunnen afschrijven en waarover ze bij overdracht belasting moeten betalen. De fout is geweest dat de overheid de rechten verhandelbaar heeft gemaakt.
Volgens Bruil had het ministerie de zaak beter zelf in handen kunnen houden door rechten toe te kennen op basis van vergunningen. Maar destijds vond het ministerie de uitvoeringslast te groot, de boeren moesten het zelf maar uitzoeken. Toen zijn privaatrechtelijke vermogensrechten ontstaan die niet meer zijn af te nemen. Dat is vooraf niet voorzien.
Als het Europese Hof van Justitie over vijf jaar zegt: dit had niet gemogen, dan is de schade niet te overzien. Hetzelfde is gebeurd bij melkveehouders die in eerste instantie geen melkquota hadden gekregen. Het Europese Hof stelde hen in het gelijk. Ze kregen de quota plus een schadevergoeding over de periode dat ze niet hadden kunnen melken. Dat heeft de Europese Unie drie miljard gulden gekost. Met de herstructureringswet lopen we weer het risico dat het Hof negatief beslist, en in mijn ogen mag een overheid dat risico niet lopen. Die centen kun je veel beter gebruiken.
Rechtszekerheid
Tot slot kan de wet bij het korten van de varkensrechten volgens Bruil niet uitgaan van een peildatum die een paar jaar terug ligt. Dat is in strijd met de rechtszekerheid. Je kunt niet juridische consequenties verbinden aan een datum in het verleden, terwijl je als burger daarvan niet op de hoogte bent. Bruil merkt hierbij op dat de Eerste Kamer in dit geval haar werk moet doen, omdat een rechter het rechtszekerheidsbeginsel niet toetst
Duidelijk mag zijn dat Bruil het huidige wetsvoorstel verwerpt. De minister doet er in zijn ogen beter aan om een zogenaamde reconstructiewet door te voeren. Zo'n wet bekijkt op regionaal niveau wat wenselijk is en waar wat voor bedrijven moeten liggen. In de Gelderse Vallei en Brabant zijn ze daar al mee bezig, alleen gebeurt het daar tot nu toe op vrijwillige basis.
Van Aartsen wil de concentratiegebieden opsplitsen in meerdere regio's, met daartussen varkensvrije corridors. Met een reconstructiewet kun je de situatie concreet bekijken. Een verouderd bedrijf dat in een corridorgebied ligt en waarvan de ondernemer niet bereid is te investeren, kan met behulp van zo'n wet worden uitgekocht. Ook deze maatregel kost geld, maar je boekt minstens zoveel resultaat, omdat je ook rekening houdt met bijvoorbeeld milieuvergunningen.
Over de toekomst is Bruil duidelijk. Voor mij en mijn collega's breken gouden tijden aan. Iedereen is al warm aan het lopen. Vorige week was ik in Lichtenvoorde in een zaal met vijfhonderd boeren. Daar waren voorlichters van een accountantskantoor. Dit kantoor heeft ook juristen in dienst. Alle boeren kregen een glas bier en een formulier voor zich waarin ze de juristen machtigden om strijd voor hen te voeren. De boeren wachten de beslissing van de Eerste Kamer niet af. Nu al is er een levendige handel in varkensrechten.
Novelle
Bruil verwacht dat de Eerste Kamer de wet zal aannemen. Na de vertoning in de Tweede Kamer kan D66 niet meer tegenstemmen, de VVD is op de hand van de minister en de PvdA laat het waarschijnlijk afhangen van het moment, maar staat in haar eentje te zwak. Wellicht eist de Eerste Kamer een zogenaamde novelle, in dit geval een aanvulling op het gebied van de schadevergoeding. Wel staat nu al vast dat er nog een zogenaamde knelgevallenregeling komt. Het is nog even afwachten hoe die eruit gaat zien, maar tal van boeren zullen zich daarvoor aanmelden. Al die aanvragen moeten beoordeeld worden, waarna de bezwaarschriften zullen volgen. En na de bezwaarprocedures volgen de principiele procedures bij het Europese Hof. Redenerend vanuit eigenbelang vind ik dan ook dat de wet er maar moet komen, want dan is er straks een hoop werk te doen.

Re:ageer