Wetenschap - 31 augustus 1995

Genetisch gemodificeerde voeding nu ook op Nederlandse markt

Genetisch gemodificeerde voeding nu ook op Nederlandse markt

Nutricia bijt de spits af met babyvoeding

Ouders van te vroeg geboren baby's kunnen sinds juni vernieuwde Nenatal bestellen bij de apotheek. De melkpoeder is verpakt in zachtoranje potjes en doosjes, met daarop een wit beertje en drie bloemetjes. Naast het beertje staat waarom deze nieuwe voeding beter is: het heeft een unieke vetsamenstelling. Op de achterkant staat dat de voeding plantaardige olie bevat, opgebouwd van natuurlijke grondstoffen en verkregen met behulp van de moderne biotechnologie.


Nenatal is het eerste Nederlandse voedingsprodukt met een etiket waarop staat dat gebruik is gemaakt van de moderne biotechnologie. Conform de afspraak met consumentenorganisaties geeft de fabrikant hiermee aan dat bij de produktie gebruik is gemaakt van genetische manipulatie, tegenwoordig ook genetische modificatie of het erfelijk veranderen van organismen.

Voor ons is etiketteren nooit een probleem geweest", vertelt ir K.A. de Jong, directeur corporate affairs bij Nutricia. Wij zijn het met de maatschappelijke groeperingen helemaal eens dat je open en goede informatie moet verschaffen en dat consumenten moeten kunnen kiezen. Wij zijn verrast door de positieve reacties: we kregen brieven van Europese parlementsleden en de Consumentenbond schreef een enthousiast artikel in de Consumentengids. Nee, ik heb niet gehoord van ouders of apotheken die het produkt weigeren vanwege principiele bezwaren tegen de biotechnologie."

De moderne biotechnologie is bij Nenatal gebruikt bij het maken van een speciaal vetzuur dat aan de melkpoeder is toegevoegd. Vetzuren zijn lange koolstofketens, met z'n drieen zwaaiend aan een glycerolmolecuul. Het nieuwe vetzuur in Nenatal, betapol, lijkt op een vetzuur uit moedermelk. Het heeft op de middenpositie een verzadigd palmitinezuur, afkomstig van palmolie. Op de twee buitenste plaatsen zitten onverzadigde oliezuren, afkomstig uit kokos-, koolzaad- of zonnebloemolie.

In het vroegere Nenatal zat onveranderd vetzuur uit palmolie, met ook op de buitenste plaatsen palmitinezuren. Deze worden er in het babymaagje echter afgehaald, wat tot calciumverlies en harde ontlasting leidt.

Bij het maken van de nieuwe vetzuurhybride heeft vetleverancier Unilever gebruik gemaakt van het vetsplitsend enzym alfa-lipase van de Deense enzymleverancier Novo Nordisk. Novo laat dit alfa-lipase produceren door zijn goed onderzochte huisschimmel Aspergillus oryzae. Daartoe heeft het Deense bedrijf in deze huisschimmel DNA ingebracht van de schimmel Rhizomucor miehei. Dit laatste schimmeltje maakt wel het geschikte vetsplitsend enzym aan, maar produceert het niet snel genoeg, niet zuiver genoeg, of misschien niet veilig genoeg.

Sla-dressings

Het veranderen van vetzuren aan glycerol is niet nieuw, legt LUW-proceskundige dr ir A. van der Padt uit. Voor zepen, zalfjes, margarines en sla-dressings willen fabrikanten olien met het juiste smeltpunt of de juiste houdbaarheid en smeerbaarheid; voor voedsel ook olien met zoveel mogelijk onverzadigde vetzuren. Hiertoe halen vetleveranciers, bijvoorbeeld Unilever, olien uit gewassen als palm, zonnebloem, koolzaad en soja. Ze veranderen ze, chemisch of met vetsplitsende enzymen uit schimmels. Daarbij proberen ze voortdurend de procestechnologie te verbeteren. Wat Unilever nu gedaan heeft is knap", oordeelt Van der Padt. Ik zou zeven jaar geleden niet geloofd hebben dat je met enzymen op zo'n grote schaal eetbare olien kan synthetiseren."

Vetsplitsende enzymen uit gemanipuleerde schimmels zijn ook niet geheel nieuw. Deze zogeheten recombinant-lipases worden immers al op grote schaal toegevoegd aan wasmiddelen en ook in onderzoek worden ze gebruikt. Ik denk dat momenteel ongeveer de helft van de tien commercieel verkrijgbare lipases afkomstig is van gemodificeerde schimmels", schat dr J.T.P. Derksen, die bij het Instituut voor Agrotechnologisch Onderzoek (ATO-DLO) aan lipases werkt.

Er zijn zeker honderd verschillende vetsplitsende enzymen beschreven, voornamelijk van Franse-kaasschimmels. Het isoleren van het DNA dat codeert voor een lipase en dit DNA vervolgens inzetten in een huisorganisme, is een kwestie van geld erin steken. Of dat gebeurt, hangt af van de verwachte winst. Hoeveel goedkoper is het om met recombinant-lipases muntolie te maken uit een bulkgewas, in plaats van muntolie te destilleren uit de muntplant? Hoeveel levensmiddelenbedrijven zijn geinteresseerd in die ene olie, waarvan vetdeskundigen hebben aangetoond dat ze gezonder is?

Brood

Nutricia heeft nu de spits afgebeten, maar de nachtmerrie van de bedrijven is nog steeds dat de consument de moderne biotechnologie toch niet accepteert. Of nog erger, dat het bedrijf zelf door emotionele acties in een kwaad daglicht komt te staan. Vooralsnog zijn er echter weinig aanwijzingen die duiden op een massale boycot of andere acties. Eerder lijkt er sprake van meer vertrouwen in de moderne biotechnologie en van onverschilligheid.

De consument haakt snel af", weet ir H.W. van der Klooster, hoofd Research and Development van Zeelandia, groothandel in bakkerijgrondstoffen. Het is heel moeilijk duidelijk te maken wat biotechnologie is. En als je dat probeert, blijkt dat het vertrouwen in de overheid en de Consumentenbond heel groot is. Als die het veilig achten, is het voor de consumenten geen probleem meer."

Zeelandia kreeg in 1993 de schrik te pakken, toen bij het instellen van de Warenwetregeling Nieuwe Voedingsmiddelen commotie ontstond rond een celwandafbrekend recombinant-enzym van Novo dat brood luchtiger maakt. Het Deense bedrijf produceerde dit enzym al twee jaar op de moderne manier. We hebben toen onderzoek laten doen naar de houding van de consument", vertelt Van der Klooster. Maar het blijkt allemaal niet zo serieus. Er is nauwelijks enige dreiging."

Brood is niet geetiketteerd. Wel kunnen bakkers nakijken of ze recombinant-enzymen gebruiken. Slechts een enkele bakker, die vanwege een EKO-keurmerk geen recombinant-enzymen mag gebruiken, vraagt nadrukkelijk om andere enzymen.

Chocola

Het Instituut voor Consumentenonderzoek Swoka volgt al jaren de houding van de consument. Een rapport van maart leert dat van de 91 ondervraagden slechts 0,3 procent altijd op etiketten kijkt. Zo'n tien procent zoekt actief informatie over biotechnologie, en kijkt vaak op de etiketten. Vijftig procent vergaart voornamelijk passief informatie. Dertig procent is niet geinteresseerd in biotechnologie. Twintig procent geeft aan negatief tegenover genetische manipulatie van planten en micro-organismen te staan. Hierbij is geen correlatie met de kennis erover.

Maar dit zegt nog niks over het aantal consumenten dat, eenmaal in de supermarkt, een geetiketteerd produkt op de plank laat staan. De consument wil vooral weten of de veiligheid is gecontroleerd", bevestigt auteur ir G.C.J. Smink. Het aantal mensen dat de moderne biotechnologie om principiele redenen niet zal kopen, schat ze niet zo groot. Bedrijven zullen natuurlijk ook wel oppassen om een stukje biefstuk van Herman te verkopen, of varkensvlees waarbij groeihormonen zijn gebruikt."

Zo'n principiele reden kan de invloed op de Derde-wereldlanden zijn. Een multinational die met recombinant-enzymen cacaovervangende vetten goedkoper uit het lab kan halen dan het echte spul uit cacaobonen, kan daarmee boeren in Ghana duperen. Dat is niet nieuw, maar de moderne biotechnologie versnelt deze ontwikkelingen. Slechts vier van de 91 door Swoka ondervraagde consumenten zouden om deze politieke reden chocola met cacaovervangers niet kopen.

Suiker

De consumentenvertegenwoordigers willen liefst dat alle nieuwe produkten worden geetiketteerd. Maar daar zit een probleem. Neem brood. Bij het bakken worden cocktails van enzymen gebruikt, er zit suiker in, er zitten vetten in, misschien smaak- en geurstoffen, en het meel komt van verschillende graanrassen. Met gemodificeerde suikerbieten zijn ze al een heel eind", weet Van der Klooster van Zeelandia. Ik zie de suikerfabrikanten die suikerstromen straks niet allemaal scheiden. En ook de molenaars gaan waarschijnlijk niet de gemodificeerde tarwerassen apart houden."

Een ander voorbeeld is frisdrank. Deze zomer is in Amerika een insectenresistente mais van Ciba Geigy toegelaten. Formeel moeten fabrikanten van frisdranken met fructose uit deze gemanipuleerde mais zich melden bij de Adviescommissie Warenwet. Maar weet de frisdrankfabrikant van welk maisras de fructose komt? Bovendien is de herkomst van fructose niet te controleren, omdat de fructose uit klassiek veredelde mais hetzelfde is. Wil je dit echt uit elkaar houden, dan heb je een aparte keten nodig", analyseert consumentenonderzoeker Smink. Zo'n aparte keten is de ecologische landbouw. Een EKO-keurmerk garandeert vooralsnog dat er geen gebruik is gemaakt van genetische manipulatie. Of deze afspraak voor de hele EG gaat gelden, is nog in discussie.

Vooralsnog lijkt het niet waarschijnlijk dat de moderne biotechologie veel invloed zal hebben op het consumentengedrag. Het percentage consumenten dat geetiketteerde produkten om ethische of politieke redenen weigert, is wellicht te vergelijken met hetzelfde kleine deel dat al ecologische produkten koopt. Zij hebben hun grens tien jaar geleden al getrokken.

In de startblokken:
produkten, gemaakt met de moderne biotechnologie


De EG buigt zich over de vermarkting van:
  • Mannelijk steriel, basta-resistent koolzaad (Plant Genetic Systems)
  • Insectenresistente en basta-resistente mais (Ciba Geigy)
  • Round-up-resistente sojabonen (Monsanto)
  • Mannelijk steriele roodlof (Bejo Zaden).

    Toegelaten is inmiddels:
  • Bromoxylresistente tabak (Rhone-Poulenc).

    De Adviescommissie Warenwet acht de vermarkting veilig van:
  • Nenatal, met als ingredient een vetzuur, gemaakt met een recombinant-lipase (Nutricia)
  • Drie recombinant-enzymen ter verbetering van brood (Novo Nordisk; Unilever; Rohm)
  • Roodlof met de mannelijke steriliteit (Bejo)
  • Zetmeel uit aardappelen met alleen amylopectine (Avebe).

    In Amerika zijn nu toegelaten voor de markt:
  • Hardblijvende flavr savr tomaten, met een geblokkeerd celwandafbrekend enzym (Calgene)
  • Koolzaad met een verhoogd laureaatgehalte (Calgene)
  • Insectenresistente bt-mais (Ciba Geigy)
  • Herbicide-resistente katoen (Calgene).

  • Re:ageer