Wetenschap - 19 februari 1998

Geknevelde rivier neemt wraak met overstroming

Geknevelde rivier neemt wraak met overstroming

Geknevelde rivier neemt wraak met overstroming
Beheer van stroomgebieden: een nieuwe visie
De rivieren zijn schoner dan enkele jaren geleden, omdat de grootste vervuilers via end of pipe-oplossingen hun afvalwater zuiveren. Diffuse verontreinigingsbronnen, stadsuitbreiding en ingrepen in het landschap kunnen het milieu echter ook aantasten. Zo kampt het stroomgebied van de Regge nu met verdroging en overstromingen. De gebiedsgerichte aanpak van LUW-planoloog Maarten van der Vlist moet uitkomst brengen
Waterbeheerders uit Duitsland, Nederland en Zwitserland begonnen in 1987 aan het gezamenlijk beheren van de Rijn en haar zijrivieren. Dit bracht meer duidelijkheid over de talloze vervuilingsbronnen en de nadelige effecten van stuwen op de vispopulaties. Beter gecoordineerde maatregelen hebben gezorgd voor een schonere rivier. Eenzelfde strategie gaat de Europese Unie nu toepassen op rivieren als de Donau en de Po
Ook bij binnenlandse wateren is een gebiedsgerichte werkwijze nodig, gezien de versnipperde en ineffectieve aanpak van verdroging, eutrofiering en diffuse vervuilingsbronnen in Nederlandse provincies. Voor een aantal stroomgebieden, waaronder die van de Twentse Regge, is een aanzet gedaan tot een meer geintegreerde visie
De waterproblemen in het stroomgebied van de Regge zijn niet gemakkelijk op te lossen met bijvoorbeeld nieuwe waterzuiverings-technieken of andere end of pipe-maatregelen. In het gebied wonen zeshonderdduizend mensen en steden als Enschede, Almelo en Hengelo breiden snel uit. Overmatige onttrekking van grondwater heeft geleid tot verdroging op de stuwwallen, terwijl het oppervlaktewater wordt vervuild door lozingen vanuit de steden en verspreiding van nutrienten en bestrijdingsmiddelen in de landbouw
Ing. Ted de Jong, werkzaam bij het Waterschap Regge en Dinkel, zegt dat de landschapsingrepen die twintig jaar geleden zijn genomen, zich nu beginnen te wreken op de Twentse bevolking. De Regge is grotendeels gekanaliseerd en vernauwd. Er zit bijna geen natuurlijke bocht meer in.
Meanders
Het strakke keurslijf van de rivier, gecombineerd met de versnelde waterafvoer over de wegen en andere verharde oppervlakten in steden als Almelo en Enschede, zorgen bij hevige regen voor een overbeladen rivier die aangrenzende gebieden overstroomt, vertelt De Jong. Waterbeheerders lieten dit gebeuren, omdat ze geen strategische visie hadden voor de bescherming van het watersysteem. Ze negeerden potentieel schadelijke effecten van landschapsverandering en richtten zich voornamelijk op makkelijk te traceren vervuilingsbronnen, zoals industriele lozingen
Het Waterschap Regge en Dinkel probeert nu het watersysteem te herstellen door de Regge haar natuurlijke staat terug te geven. Het schap stimuleert de erosie en vorming van meanders en wil ruimte creeren voor uiterwaarden. De waterbeheerder beoogt hiermee de afvoer en kwaliteit van het water te verbeteren. Uiterwaarden hebben namelijk een bufferende en waterzuiverende functie. Een belemmering is wel dat het provinciaal bestemmingsplan gewijzigd moet worden, zodat boeren delen van hun land kunnen afstaan ten gunste van de rivier. De provincie wil de boeren alleen op vrijwillige basis laten deelnemen aan het project. Ook is het wijzigen van het bestemmingsplan een zeer traag proces van meerdere jaren, wat het waterbeheer niet ten goede komt, vertelt De Jong
Om onderlinge wrijvingen en slechte coordinatie op verschillende beleidsniveaus op te lossen, heeft planoloog ir Maarten van der Vlist van de LUW samen met de Heidemij een gebiedsgerichte strategie voor het waterbeheer ontwikkeld. Hij gaat uit van het hele stroomgebied van de Regge en van samenwerking tussen het waterschap, de provincie Overijssel, gemeenten, agrariers, waterleidingbedrijven, bewoners en milieuorganisaties
Van der Vlist plaatst de complexe effecten van drinkwaterwinning en rivieringrepen in een ruimtelijk kader. Hij laat via een hydrologisch model zien dat het verplaatsen van drinkwaterwinningen en het aanleggen van waterbekkens de verdroging en periodieke wateroverlast kunnen verminderen. Volgens De Jong brengt deze aanpak meer oplossingen voor de waterproblemen boven tafel dan voorheen. Van der Vlist waarschuwt echter voor optimistische verwachtingen. Praten over gebiedsgericht beheer en het uitvoeren daarvan zijn twee verschillende dingen.
Grenswaarden
De gebiedsgerichte benadering kent nog vele beleidsmatige obstakels, stelt Van der Vlist. Zo zijn waterbeheerders gebonden aan streef- en grenswaarden voor de waterkwaliteit van provincies die niet zijn gebaseerd op de unieke natuurlijke condities in stroomgebieden. Waterbeheerders kunnen daarom hun activiteiten niet optimaal afstemmen op specifieke waterproblemen in hun stroomgebied en worden ontmoedigd in het stellen van prioriteiten. Van der Vlist stelt voor dat waterbeheerders moeten worden afgerekend op de waterkwaliteit daar waar het water hun stroomgebied verlaat, in plaats van overal dezelfde eisen te stellen. Dit zal vermoedelijk de efficientie van het waterbeheer vergroten, zegt de planoloog
Een andere bron van frustratie bij waterbeheerders is het sectorale denken van de overheid. Zo is het oostelijke deel van de Regge onder de hoede gekomen van provinciale beleidsmakers die het gebied reserveren ter verbetering van de natuurfunctie. Zij realiseren zich kennelijk nog onvoldoende dat het watersysteem geen optelsom is van verschillende riviersegmenten, maar een samenhangend geheel
Wel is het zo dat de overheid in de laatste twintig jaar de industriele vervuiling significant heeft helpen terugdringen. Dit succes wordt echter overschaduwd door het meer subtiele en chronische probleem, de watervervuiling vanuit diffuse bronnen. Van der Vlist noemt de pleziervaart, stadsuitbreiding, onttrekking van grondwater en bemesting. De vierde Nota Waterhuishouding van het ministerie van VROM, van september vorig jaar, geeft aan dat de hiermee samenhangende verdroging, eutrofiering en watervervuiling in het hele land voorkomt. Maar liefst zesduizend vierkante kilometer grondgebied is bijvoorbeeld als verdroogd aangemerkt
Gebiedsbenadering
De grote waarde van de gebiedsbenadering is dat de deelnemers diffuse vervuilingsbronnen beter kunnen aanpakken, omdat ze alle stressfactoren in het gebied kunnen onderzoeken. Prof. dr ir Jan Leentvaar, werkzaam bij de vakgroep Waterhuishouding en betrokken bij het Rijn Actie Plan, stelt dat zo'n nieuwe strategie van essentieel belang is. Een rivier is meer dan een lijn in het landschap, het hele stroomgebied hoort erbij. Als we de waterkwaliteit van een rivier willen verbeteren, moeten we kijken naar alle zijrivieren en vervuilingsbronnen. Volgens Leentvaar zullen beleidsmakers de stroomgebiedsvisie oppakken en water veel meer als structurerend element gaan zien. Het beheer van het stroomgebied van de Regge moet bijvoorbeeld gekoppeld worden aan het beheer van de benedenstrooms liggende rivier de Vecht
In de Verenigde Staten wordt de stroomgebiedsbenadering van het waterbeheer al enkele jaren toegepast. Hier bleek dat de betere afstemming tussen het beleid van verschillende overheidsinstanties de efficientie van beheersmaatregelen ten goede kwam. In North Carolina bijvoorbeeld konden veertig procent meer watergebieden onderzocht worden met dezelfde financiele middelen. De monitoring van verschillende natuurlijke componenten in hetzelfde stroomgebied, zoals de waterkwaliteit, waterafvoer, bodems en vegetatie, wordt niet langer afzonderlijk maar gecombineerd uitgevoerd
Ook versterkt de stroomgebiedsvisie de bewustwording onder de bevolking. Een schone rivier spreekt velen meer aan dan werken aan een schoon milieu, wat voor hen nog steeds een abstract en weinigzeggend begrip is

Re:ageer