Wetenschap - 14 maart 1996

Fresco in de bananenrepubliek

Fresco in de bananenrepubliek

Dies

Langzaam zweeft de luchtballon over het groene bladerdak; niets wijst op de massale vernietiging van het oerwoud. Als we dalen, zien we plotseling een kleine open ruimte. We sturen de luchtballon er naartoe en met een plofje komen we neer." We, dat zijn de ingezetenen van de Aula. Het gezelschap wordt op 8 maart meegevoerd door reisleider Louise Fresco, die na een blik op de omgekapte bomen en na het betasten van het gras - weinig voederwaarde, hier is niet gegraasd" - de diagnose stelt. Tien jaar geleden stond hier nog een dicht woud. Er is voldoende soortenrijkdom en de waterbalans is niet echt aangetast. Groeit wel weer dicht."

En omhoog gaat het weer, tot onder de ballon de voetpaden en weggetjes verschijnen die leiden naar een kolonisatiegebied. Hier is de ontbossing anders en ingrijpender - het waait en de luchtvochtigheid is veranderd, stelt de reisleider vast. En wat erger is: de boeren telen hier mais. Dat gaat tegen alle agronomische logica in. Het gebied is erg nat en ongeschikt voor eenjarigen." Fresco wijt de teelt aan de kolonisatiepolitiek van de overheid, die nog steeds de maisteelt stimuleert en de ontginners het land in eigendom geeft. En weer stijgen we op. We zien nu een dicht bladerdek met rechte kanalen...."

Het wordt tijd om radioverbinding te zoeken met de achterblijvers in Wageningen. Dit is geen sprookje, zoals de lokkende titel van de excursie, De Bananenrepubliek, doet vermoeden. De gezelschap zweeft boven Costa Rica; de ballon is vol en nadert nu een grootschalige bananenplantage van de United Fruit Company. Fresco haalt de geschiedenis van het gebied op - vier eeuwen geleden was de banaan hier onbekend, in de jaren dertig stond dit hele gebied vol met banaan, nu is het nog twintig procent van het areaal. Ze leest voor uit een boek van V.S. Naipaul, over de uitbuiting van landarbeiders door exportmaatschappijen en de opportunistische overheid.

De eerste inzittenden beginnen onrustig te worden; wat hebben ze aan dit betoog? Die onrust neemt toe als Fresco over de eerste nederzettingen in dit gebied komt te spreken, vijfduizend jaar geleden, en over de geologie van de regio, nog meer nullen geleden. Gegevens die de achtergrond van het gebied schetsen, maar klaarblijkelijk tot niets leiden. Wordt de Zona Atlantica straks een grote bananenplantage of een ecologisch Centerparcs, vraagt Fresco zich af. Wie zal het zeggen?"

Dat is teleurstellend voor de dominee en de koopman; zij willen immers het leven van de mens verlichten met geestelijke en stoffelijke waar. Maar de wetenschappelijke reisleider acht het een illusie om directe oplossingen te bieden. Ze weet namelijk niet of het nu goed of slecht gaat met de Zona Atlantica van Costa Rica, noch wat de toekomst zal brengen. Het landgebruik is zelfs met de meest geavanceerde wiskundige technieken niet te voorspellen", vertelt de hoogleraar Plantaardige produktiesystemen van de tropische gebieden.

Het reisgezelschap heeft dus kennis gemaakt met een gebied, maar de wetenschap kan geen antwoorden leveren op de vragen die de reis oproept. Het verhaal van Fresco is ouderwets van aard: beschouwend, niet specialistisch, niet direct maatschappelijk relevant. Het is een inventarisatie van biologische, teeltkundige, historische, sociologische en geologische gegevens over een gebied. Stuk voor stuk puzzelstukjes die een beeld oproepen, maar die ieder voor zich tekort schieten. Met een blik op de vegetatie alleen, de maisteelt en de boer, het archief en de bodemgesteldheid afzonderlijk is de situatie niet te duiden, laat staan de toekomst te duiden of een duurzaam advies te geven.

Toch hebben studenten en aio's deze gegevens verzameld, ter wille van de wetenschap. En daar vraagt de reisleider nu aandacht voor. Soms doe je onderzoek voor de wetenschap, voor de LUW of voor je internationale collega's. Die willen weten hoe het zit en hebben niet gelijk de pretentie om daar een advies of produkt aan te verbinden. Soms is vier jaar te kort, hoewel studenten, aio's en beleidsmakers tegenwoordig in vier jaar moeten oogsten. De ballontocht van Fresco vergde meer dan vier jaar voorbereiding.

De door de wol geverfde salesman van wetenschappelijke uitjes adverteert natuurlijk niet met zo'n moeizaam onderzoeksproces. Hij zal schermen met termen als multidisciplinair onderzoek en een studie naar duurzame ontwikkeling. Fresco nam niet de moeite om deze termen uit te dragen in haar diesrede. Ze hoefde haar onderzoek niet te verkopen in de Aula en kon gelijk overschakelen op de invulling van die begrippen.

Maar is er nog geld voor dit soort langdurig onderzoek aan de LUW? Fresco wordt nu vinnig. De universiteit is een bananenrepubliek in vermomming, instabiel geworden door extern kapitaal en geobsedeerd door korte-termijnresultaten en het capaciteitsplan. Krijgen het gehoor een toelichting hierop? Nee, Fresco doet het weer subtiel: zonder het leerstoelenplan te noemen, gebruikt ze in haar rede veel informatie van vakgebieden die op de nominatie stonden om te worden opgeheven. Een beetje taxonomie, een beetje geschiedenis, een beetje geologie, om het beeld van de bananenrepubliek compleet te krijgen.

Re:ageer