Wetenschap - 8 februari 1996

Dr Paul Koene

Dr Paul Koene

Etholoog

De kippen van de Landbouwuniversiteit stonden onlangs in de schijnwerpers bij het Vara-televisieprogramma Anno Joosten. Astrid Joosten liet zich maar moeizaam door LUW-etholoog dr Paul Koene van Veehouderij overtuigen dat kippen kunnen praten in een eigen taal. De zachte sector van Zodiac onderzoekt hoe kippegeluiden hun lichamelijk en geestelijk welzijn weergeven. Koene hoopt erachter te komen welke eisen kippen stellen aan een dierwaardig bestaan.


Om de nieuwe vleugel van Zodiac te bereiken mag je wel een plattegrond meenemen. Hoeken en gangen, kamers en nog eens kamers. Een soort slurf die aan Schiphol doet denken, leidt naar de kamer van dr Paul Koene en assistent in opleiding Patrick Zimmerman. Hier is het tweetal dagelijks in de weer met een batterij computerschermen annex geluidsapparatuur, waarmee ze aflezen en -luisteren wat de kippen elkaar te vertellen hebben.

In Nederland gaan we op een bepaalde manier met onze dieren om", verklaart Koene. In de jaren zeventig was dat niet zo best. Ethologen proberen dat te veranderen, maar in de praktijk valt daar nog niet veel van terug te zien. We willen weten hoe de dieren zich gedragen in ons huisvestingssysteem. Het effect van goede of slechte huisvesting is terug te vinden in de produktie."

Het is dus belangrijk dat je de dieren goed kent, hun signalen kunt interpreteren. Dat geldt trouwens voor alle landbouwhuisdieren. Het uitgangspunt is dat dieren elkaar onderling iets kenbaar maken waar wij van kunnen leren. Wij doen fundamenteel onderzoek naar communicatiesystemen van dieren, in dit geval kipjes." In de ogen van Koene glimt een spottend vonkje. Ja, we zijn de zachte sector van Zodiac. De ethologie, ofwel de gedragsleer." Hij lacht en vervolgt: We zijn bezig met heel serieus onderzoek. Wij proberen het welzijn van de dieren te meten en dat kost enorm veel geduld en tijd.

Paul Koene is bioloog en heeft eerder aan de universiteiten van Groningen en Nijmegen onderzoek gedaan naar het gedrag van onder andere ratten. Sinds eind 1990 houdt hij zich op Zodiac bezig met kippen. Daarnaast heeft hij bemoeienis met het berenproject in Ouwehands Dierenpark. Hij reisde zelfs naar Turkije om een verwaarloosde beer te begeleiden op zijn weg naar Rhenen.

Lawaai

Aio Patrick Zimmerman is vorig jaar bij Paul Koene aan zijn promotie-onderzoek begonnen. Hij probeert het welzijn van leghennen te bepalen en stress te meten door middel van het interpreteren van vocalisaties, de geluiden die kippen maken.

Bij de televisie-uitzending nam Joosten een kijkje in de legbatterij van een boer. Die stond vergenoegd te luisteren naar de geluiden van zijn kippen. Hij noemt dat zingen en gaat ervan uit dat zijn kippen zich opperbest voelen. Maar hij luistert alleen naar het algemene lawaai en onderscheidt geen ander geluid, geen taal," is de kritiek van Koene.

Kippen gakelen. Nee, niet kakelen. Gakelen. Het woord komt van een Duitse wetenschapper, Baumer, die gek was op kipjes. Gakelen doet de kip bijvoorbeeld wanneer ze geen plek heeft om haar ei te leggen of wanneer ze geen ruimte of gelegenheid heeft om een stofbad te nemen. Zoals in een legbatterij. Die speciale gakel vertelt dus iets over haar welzijn. Uit ander onderzoek blijkt duidelijk dat de gakels veel meer voorkomen in legbatterijen dan in ruimere hokken met stro."

Het repertoire van verschillende soorten kippen is heel groot; er zijn wel 27 verschillende geluiden genoteerd. Wij proberen hun geluiden, eigenlijk hun taal, te analyseren. Het zijn signalen waarmee de dieren aan hun soortgenoten bepaalde boodschappen overbrengen en waaruit we kunnen leren hoe ze zich voelen. Je leert dat alleen door er dagelijks mee om te gaan."

Wij concentreren ons op die gakel, die alleen door de kip wordt voortgebracht. Een haan gakelt niet. Waarom niet? Ja, dat is een kwestie van hormonen."

Professor Wiepkema, die eerder onderzoek deed naar het welzijn van leghennen, concentreerde zich op abnormaal gedrag en stress, maar dat is de negatieve uitleg. Ze maken ook positieve, vriendelijke contactgeluiden naar elkaar. Het zijn sociale dieren; onder elkaar gebeurt er niet veel zolang de rang- en pikorde maar in orde is."

De vocabulaire van de kip is groot. Koene en Zimmerman nemen de geluiden op de band op. We kunnen wel wat laten horen", zegt Koene en loopt naar de wand met apparatuur. Ze kunnen de geluiden ook zichtbaar maken op het computerscherm. Desgewenst in fraaie kleuren, vertelt hij al draaiend aan de knoppen, op zoek naar een geschikt voorbeeld.

Gedrag is spierbeweging", legt Koene uit. Die kun je vastleggen." Het is moeilijk om gedrag en welzijn te meten, vindt hij. Je kijkt naar wat erin komt en wat er weer uitkomt. Maar wat er binnenin gebeurt, dat weet je niet. Net als bij een black box."

Als klassieke etholoog kijkt Koene naar in- en output. De moderne gedragsbioloog kijkt ook wat er fysiologisch, dus binnenin, gebeurt. Zimmerman meet bijvoorbeeld ook de hartslag.

Frustratie

Het is nog niet gelukt de beelden te tonen. Zimmerman frutselt op zijn beurt wat aan de computers. Plotseling schieten flitsen over het scherm; blauw, groen. Nu weerklinken de zangerige geluiden van een vol kippenhok. Het geluid komt tamelijk muzikaal over. Kun je de klanken op een notenbalk aangeven? Koene lacht. Wouter Klootwijk, die met kerstmis in Vrij Nederland over dit onderwerp schreef, heeft dat geprobeerd. Hij kreeg het niet voor elkaar!"

De beelden bestaan uit verticale lijntjes, in lange en korte reeksen achter elkaar. Kijk, dat is een gakel", wijst Zimmerman. Een lange en meestal drie korte tonen." De gakel klinkt rauw. Het is een negatief geluid, veroorzaakt door frustratie, legt Koene uit.

Ten behoeve van het onderzoek moeten ze wel eens minder leuke dingen doen om de gakel op te roepen. Bijvoorbeeld het legnest weghalen of een plankje op het stofbad leggen."

De ethologie kent allerlei theorieen over communicatie. Zo kan de uitwisseling van informatie tussen twee of meer organismen leiden tot wederzijds voordeel. Dat is de altruistische vorm. Maar communicatie kan ook zijn: het manipuleren van andere dieren door signalen. Zoals een waarschuwingssignaal onder vogels, dat aangeeft dat er een havik in de buurt is. Dit is in het voordeel van de gewaarschuwde dieren, maar in het nadeel van de havik.

Kunnen dieren manipuleren, zich aanstellen? Koene en Zimmerman lachen alle twee. Dit moeten ze even goed formuleren. Misleiden kan een dier zeker. Een haan kraait op bepaalde uren van de dag. Als hij voedsel vindt, zegt hij: tok-tok-tok-tok. Dat signaal is bedoeld voor zijn eigen hennetjes, waarmee hij het voedsel wil delen. Loopt er nu een vreemd hennetje in de buurt, dan gebruikt hij zijn tok-geluiden om haar te lokken. Hij heeft haar geen voedsel te bieden, maar wil gewoon vreemdgaan. Hij misleidt haar dus."

Snavels

Het is al donker als Koene voorgaat naar de kippenstallen van Zodiac. Ook in deze legbatterij klinkt het algemene lawaai, soms met verontwaardigd klinkende uithalen als iemand langs de kippen loopt. Dicht op elkaar zitten een paar honderd kippen. Hun koppen met ingekorte snavels duiken met ritmische bewegingen naar buiten. Het stinkt ontzettend en de kippen maken een wat sjofele indruk.

In de andere stal wonen de dieren in vergelijking met hun lotgenoten in ruime kamers. Een kip per hok. Het atmosfeer is heel wat aangenamer en de kippen zien er prachtig uit. Patrick Zimmerman leert de kippen in een dag of vijf hoe ze door op een knop te drukken bij het voerbakje kunnen komen. Als er niets in zit, begint de kip snel heen en weer te lopen en te gakelen. Zimmerman probeert de betekenis dat gedrag in kaart te brengen.

Het uiteindelijke doel van Paul Koene en Patrick Zimmerman is om op basis van de geluidsanalyses de verschillende huisvestingssystemen naast elkaar te leggen en daar het beste uit te kiezen. Maar dat duurt nog wel een paar jaar. En daar kunnen nog wel tien aio's aan werken,"oppert Koene. Tot die tijd blijft het afzien voor de vele miljoenen Nederlandse kippen in hun trieste legbatterijen.

Re:ageer