Wetenschap - 7 mei 1998

De wetenschap gaat elektronisch publiceren

De wetenschap gaat elektronisch publiceren

De wetenschap gaat elektronisch publiceren
Bibliotheek wil publicatiekosten drukken via Internet
Computers en Internet zijn nog steeds niet helemaal ingeburgerd in de Wageningse wetenschappelijke praktijk. Volgens drs. Jacques Schippers, directeur van de universiteitsbibliotheek en Pudoc-DLO, zal dat veranderen. Wetenschappelijke publicaties worden langzamerhand te duur voor de universiteitsbibliotheek. Het elektronisch publiceren van tijdschriften, dissertaties, onderzoeksgegevens en databases biedt mogelijkheden om informatie goedkoper aan te bieden. De vraag is alleen hoe dit binnen de wetenschap kan worden ingepast
Een kort rondje langs enkele Wageningse professoren leert dat de computer nog geen alledaags onderdeel is van het wetenschappelijk bedrijf. Prof. dr ir Wim Rulkens van de leerstoelgroep Milieutechnologie: Ik werk zelf niet met een pc. Bepaalde mensen zijn daarin bedreven. Die ondersteunen mij, zoeken bijvoorbeeld informatie voor me. Ook prof. dr ir Jan Goudriaan van de leerstoelgroep Plantaardige productiesystemen maakt geen gebruik van elektronische middelen om wetenschappelijke informatie te verkrijgen. Ik heb het idee dat ik genoeg op mijn bureau krijg aan tijdschriften en manuscripten.
Volgens directeur drs. Jacques Schippers van de universiteitsbibliotheek en Pudoc-DLO (het DLO-Centrum voor Landbouwpublikaties en Landbouwdocumentatie) is het onvermijdelijk dat dit binnen een paar jaar gaat veranderen. De huidige wetenschappelijke tijdschriften en boeken worden simpelweg te duur. Het product komt van de wetenschappelijke gemeenschap, het ondergaat een bewerking, en vervolgens wordt het aan dezelfde groep verkocht met prijsstijgingen van tien tot twaalf procent per jaar. Terwijl de bibliotheekbudgetten elk jaar krimpen! Als universiteitsbibliotheken nu niet een tegenkracht creeren - en het elektronisch publiceren kan zo'n tegenkracht zijn - dan krijg je een enorme verschraling van het aanbod. Van de vijfduizend tijdschriften die we nu hebben, hou je er dan bijvoorbeeld vijfhonderd over.
Prijsafspraak
Elektronische ontsluiting van wetenschappelijke informatie biedt volgens Schippers nieuwe mogelijkheden om kosten te besparen. Dat kan op twee manieren. Ten eerste wil de universiteitsbibliotheek via nationale en internationale samenwerking de krachten bundelen. Zo werd in maart een verregaande samenwerking afgesproken tussen Nederlandse en Duitse bibliotheken, die samen willen komen tot een prijsafspraak met grote uitgevers als Elsevier en Kluwer
Daarnaast wordt door samenwerking in Nederland geprobeerd om een soort Collectie Nederland te ontwikkelen, waarbij tijdschriftabonnementen via Internet centraal worden aangeboden aan meerdere universiteiten. Ook voor de Wageningse universiteitsbibliotheek, met haar vele dependances, is centralisatie een mogelijkheid om kosten te drukken. Elektronische ontsluiting kan zo leiden tot vermindering van de vele dubbele abonnementen op papieren tijdschriften
Ten tweede wil Schippers met het ontsluiten van wetenschappelijke informatie via cd-rom, Internet of andere elektronische wijze, dus door zelf elektronisch te publiceren, een goedkoop alternatief ontwikkelen dat kan uitgroeien tot een volwassen wetenschappelijk medium. Volgens Schippers biedt Wageningen tal van mogelijkheden voor elektronische publicatie. Binnen het Kenniscentrum Wageningen liggen veel gegevens - vaak grote gegevensverzamelingen - die voor een deel het resultaat zijn van onderzoek. Dit type materiaal is bij uitstek geschikt om elektronisch te verspreiden. De gebruiker kan dan zelf zoeken en het materiaal zelf ordenen op basis van de informatievragen waarmee hij zit.
Proefschriften
Voorbeelden van elektronische publicaties van Pudoc-DLO zijn de cd-rom's van de Landschapsecologische Atlas van Nederland (LKN), de dendrologische databank Dryade en het handboek van PROSEA. Ook draait op het ogenblik het prototype van de Gewasbeschermingskennisbank (GBK) op Internet (www.bib.wau.nl/gbk). Alle ziekten, plagen en onkruiden uit de papieren rode gids van de Plantenziektenkundige Dienst zijn hierin te vinden. Nieuw is dat er een koppeling is gelegd met de toelatingsbeschikkingen voor bestrijdingsmiddelen zoals die door het College voor de Toelating van Bestrijdingsmiddelen zijn vastgesteld. Voor de zomer moet de GBK operationeel zijn
Ook wordt in samenwerking met Wageningse aio's gewerkt aan de elektronische ontsluiting van Wageningse proefschriften. Schippers: Die hebben op het ogenblik nog een kleine verspreiding. En de kosten voor de promovendus zijn hoog. Voor deze vaak specialistische informatie is de wereldwijde toegang via Internet vooral van belang omdat zo meer vakgenoten te bereiken zijn. De meest ambitieuze onderneming van universiteitsbibliotheek en Pudoc-DLO is het elektronisch publiceren van gerefereerde wetenschappelijke tijdschriften, zoals het vorige week officieel gepresenteerde Netherlands Journal of Agricultural Science (NJAS: www.gcw.nl/kiosk/njas) en het al langer draaiende Wageningen Economic Papers (WEP: www.wau.nl/wub/wep/wephome.htm)
Citeren
Technische problemen zullen volgens Schippers wel opgelost worden. Zo verwacht hij dat er in navolging van een bekend instrument als de spelling checker vergelijkbare middelen komen om de structuur van elektronische tekst te controleren, bijvoorbeeld om te kijken of de aanwezige hyperlinks ook echt werken
De grote problemen voor elektronisch publiceren liggen in de inbedding binnen de wetenschap. Zo is citeren uit elektronische artikelen moeilijk omdat de URL's, de Internetpagina's waarnaar artikelen verwijzen, nog regelmatig veranderen. Een daarmee samenhangend probleem is de conservering van elektronische publicaties. Zo is misschien de cd-rom over tien jaar technisch zeer verouderd. Nu al hebben universiteitsbibliotheken problemen om programma's in oude programmeertalen als Cobol of Fortran toegankelijk te houden. De hardware bestaat simpelweg niet meer
Maar de belangrijkste barriere voor elektronisch publiceren ligt in de traditionele wetenschappelijke cultuur. Daarin wordt de erkenning van de wetenschapper voornamelijk afgemeten aan wat hij in gerefereerde tijdschriften heeft gepubliceerd. Iets op Internet zetten onder het hoofdje van de eigen universiteit, daar krijg je geen credits voor. Schippers ziet het als een uitdaging om daar verandering in te brengen. Volgens hem zijn er tal van mogelijkheden voor elektronische publicatie binnen het nieuwe samenwerkingsverband tussen LUW en DLO. We hebben nog geen net door KCW geveegd om alles boven water te halen, maar dat zijn we wel van plan. De professoren zullen computerles moeten nemen
Elektronisch centrum van de landbouwwetenschap
Waarschijnlijk zal binnen tien jaar wereldwijd een groot deel van de wetenschappelijke informatie alleen online toegankelijk zijn. Dat biedt volgens Jacques Schippers mogelijkheden om Wageningen als centrum van de landbouwwetenschap te versterken. Je kan wereldwijd bereikbaar zijn. Daarvoor hoef je geen honderdduizenden folders te verspreiden. Maak een goede Internetsite.
De grote vraag is hoe de toekomstige bezoeker dit centrum vindt. Een centrale ingang is daarbij onontbeerlijk. Nu zijn er maar liefst vijf sites die Wageningen op het Internet ontsluiten, namelijk de bibliotheeksite Agralin (www.bib.wau.nl), Kennisstad Wageningen (www.ksw.nl), Green City Wageningen (www.gcw.nl), LUW (www.wau.nl) en DLO (www.dlo.nl)
Agralin is van deze sites met dagelijks zo'n achthonderd bezoekers de meest succesvolle, en lijkt daarom een logische kandidaat. Green City Wageningen is met veel geld opgezet door STOAS, LUW, DLO en LNV om als een toekomstig centrum te dienen, en scoort daarmee hoge ogen. De toekomst van de sites van de LUW en DLO is ongewis, maar misschien wordt na de fusie de naam van de ingang wel gewoon Kenniscentrum Wageningen (nog niet op het Internet te vinden onder www.kcw.nl). Het wordt wel tijd om een beslissing te nemen, want de concurrenten staan al klaar - zie bijvoorbeeld Agriholland (www.agriholland.nl) en Agronet van LNV (www.agro.nl)

Re:ageer