Wetenschap - 2 maart 1995

De oplossing zit tussen de disciplines

De oplossing zit tussen de disciplines

Socioloog Benton wil dualisme tussen natuur en samenleving opheffen

De milieuproblemen zijn onoplosbaar zolang sociaal- en natuur-wetenschappers niet de relatie tussen sociale en natuurlijke componenten onderzoeken. Tussen bijvoorbeeld de armoede en het immuunsysteem, biodiversiteit en de positie van de boer, erosie en de prijs van rijst, kapitalisme en ecologische destructie. Dit stelt de Engelse socioloog prof. dr Ted Benton, auteur van Social theory and the global environment.


Bij de vakgroep Ecologische landbouw onderzoekt ir T.E. Struif Bontkes hoe in een model sociale factoren als risico-bereidheid van boeren en prijsverwachting van katoen, zijn te koppelen aan natuurlijke componenten zoals erosie en bodemvruchtbaarheid. Hij gebruikt gegevens uit een streek in Mali. Een van de hypotheses is dat bij een hoge katoenprijs, een vooruitstrevende boer meer katoen gaat verbouwen ten koste van graan. Van de winst zal hij koeien kopen, omdat er verder weinig investeringsmogelijkheden zijn. Meer koeien en minder gemeenschappelijke gronden leidt tot overbegrazing, verminderde bodemvruchtbaarheid en erosie. Andersom kan erosie, vanwege welke oorzaak dan ook, tot minder koeien leiden. Die vermindering leidt weer tot sociale ontwrichting, omdat in Mali koeien een statussymbool en bruidsschat zijn.

Tenminste een deel van de natuur- en sociaal-wetenschappers moet zoeken naar ontwerpen en theorieen beyond the dualism of nature and society, stelde de Engelse socioloog prof. dr Ted Benton tijdens het symposium Environment between society and nature op 22 februari in De Wereld. Opmerkelijk was dat de socioloog zijn kritiek vooral richtte op de sociaal-wetenschappers. Deze hebben zich altijd afgezet tegen de natuurwetenschappen, zo verklaarde hij. Ze kozen ervoor dat taal, cultuur en machtsverhoudingen bepalen welke feiten boven tafel komen, en langs die weg zijn ze de uitkomsten van natuurwetenschappelijk onderzoek steeds verder gaan relativeren. Met die relativering hebben ze de verbintenis tussen beide dimensies afgesneden. Terwijl armoede wel degelijk de psychische gesteldheid beinvloedt en daarmee het immuunsysteem, en daarmee de gezondheid. Terwijl sociale verhoudingen nu eenmaal invloed hebben op de gewaskeuze, en daarmee op de bodemvruchtbaarheid en de erosie.


Medicijn

Nu schrijft de dokter je een medicijn voor", licht Benton in hotel Nol in 't Bos toe. Als de medische wetenschap ook zou onderzoeken hoe armoede het immuunsysteem beinvloedt, zou de gezondheidszorg er heel anders uitzien. Misschien blijkt dat absolute prioriteit gegeven moet worden aan werk scheppen of speelgelegenheid voor de kinderen. Natuurlijk, epidemiologen leggen wel verbanden tussen sociale en natuurlijke componenten, maar dat zijn statistische verbanden. Het gaat ook om causale relaties, en dan heb je biologen nodig die de wetten van het immuunsysteem kennen, psychologen die de gemoedstoestand onderzoeken, sociologen die de verschillende vormen van armoede en rijkdom traceren, en bijvoorbeeld dietisten die naar de samenstelling van het voedsel kijken. Dit kan in een team, waarin ieder de beperking van zijn eigen discipline erkent, of het kan gebeuren door onderzoekers die in meerdere disciplines zijn geschoold."

Benton zelf zit in een team van twee ecologen, een politicoloog en een socioloog. Zij vergelijken in Engeland natuurgebieden waar de boeren compensatie krijgen voor beheersmaatregelen, cultureel beschermde gebieden waar beperkt industrieen en wegen mogen worden gebouwd, en niet geoormerkte gebieden. Een van de hypotheses is dat juist in de cultureel beschermde gebieden de biodiversiteit het geringst is. Landbouw breidt zich daar namelijk uit, omdat het de belangrijkste bestaansbron blijft. Bij meer industrie en betere verbindingen met de stad, gaan mensen makkelijker elders werken en komt er grond vrij.

Probleem bij dit soort onderzoek, ervaart Benton, is dat het risicovol en tijdsintensief is. Onderzoekers willen er niet aan, omdat de resultaten lang op zich laten wachten. En als ze het al willen, kunnen ze er geen geld voor krijgen. Zo'n interdisciplinair onderzoek vinden de sociologen binnen beoordelingscommissies geen sociologie, en de ecologen geen ecologie. Benton probeert al vier jaar vergeefs extra financiering te krijgen voor zijn biodiversiteits-onderzoek.

Dit type onderzoek is ook bedreigend voor veel politici, merkt hij. Een onderzoek naar de relatie tussen werkeloosheid en gezondheid, dat net rond de omstreden fabriekssluitingen werd afgerond, mocht van de Engelse regering niet worden gepubliceerd.

Ecologisch marxisme

Case-studies zoals Benton's eigen biodiversiteitsonderzoek moeten leiden tot nieuwe ontwerpen, maar ze moeten ook het materiaal leveren voor theorievorming, voor raamwerken die op hun beurt weer het lokale onderzoek voeden. Een mogelijk interdisciplinaire theorie is het Ecologisch marxisme, dat in landen als Canada, de VS, India en Frankrijk furore maakt. Hierbij kijkt men hoe de economische structuur conflicten tussen bijvoorbeeld mannen en vrouwen, werkgevers en werknemers, producenten en consumenten, en de staat en de burgers beinvloedt. Ook wordt de wisselwerking tussen deze conflicten en de ecologie onderzocht.

Het Westers kapitalisme of liever consumisme", licht Benton toe, is destructief voor de ecologie. Maar andere economische structuren zoals de staatsbureaucratieen van Oost-Europa, waren destructiever, omdat zij protesten van burgers in de kiem smoorden. Bij antropologen zijn samenlevingen in Zuid-Amerika bekend die zelfs ten onder zijn gegaan aan ecologische ontwrichting. Hoe beinvloeden de huidige traditionele samenlevingen de natuur? Door de invloed van die verschillende economische en politieke structuren op de ecologie te vergelijken, kun je er achter komen welke mechanismen de ecologie meer of minder ontwrichten"

Benton doet dit onderzoek vanuit morele gedrevenheid, legt hij uit. Maar het ontrafelen en zichtbaar maken van relaties tussen samenleving en natuur is feitelijk, en niet politiek geladen. Je kunt aantonen op welke punten het huidige kapitalisme of consumisme onverenigbaar is met een rijke natuur. Maar mensen hebben nog steeds de keus om te blijven consumeren en minder natuur voor lief te nemen. Het enige wat je doet, is laten weten welke verbanden er zijn."

Struif Bontkes werkt in zijn eentje aan het interdisciplinaire model. Tijdens zijn studie verdiepte hij zich in de bodemkunde, de plantenteelt en de voorlichtingskunde. Bij zijn veldwerk in de tropen merkte hij hoe alles in elkaar greep, en de andere disciplines heeft hij zich min of meer eigen gemaakt door bij vakgroepen als Agrarische economie, Humane voeding en Veehouderij advies en literatuur te vragen. Zijn disciplinaire collega's zou hij graag vanuit zijn model aan het werk zetten om veronderstelde relaties verder uit te zoeken. Maar, zo blijkt elke keer weer, op een universiteit heeft iedereen het nu eenmaal al druk genoeg met zijn eigen onderwerpen.

Social theory and the global environment, edited by M. Redclift and T. Benton, Routledge London

Re:ageer