Wetenschap - 12 september 1996

De nieuwe spelling uitgespeld voor LUW-gebruik

De nieuwe spelling uitgespeld voor LUW-gebruik

Planteziektenkunde wordt plantenziektekunde

De landbouwuniversiteit moet sinds 1 augustus de nieuwe spelling hanteren. Dat klinkt misschien ingrijpend, maar het leidt in feite tot weinig wijzigingen. Kranten die voor de zomer de nieuwe spelling invoerden, noteren gemiddeld per pagina slechts een handvol nieuwe woordbeelden.


De nieuwe spelling vraagt om slechts een paar wijzigingen in de namen van onderdelen van de Landbouwuniversiteit. Volgens de nieuwe regels moet het voortaan zijn:

Bodemkunde en plantenvoeding, vakgroep -
Decanen, college van -
Fysische en colloidchemie, vakgroep -
Terrestrische ecologie en natuurbeheer, vakgroep -
Theoretische productie-ecologie, vakgroep -
Waterkwaliteitsbeheer en aquatische ecologie, vakgroep -.

De nieuwe spelling heeft maar op een beperkt aantal zaken betrekking, want de verantwoordelijke ministers van Nederland en Vlaanderen hebben op het laatste moment de angel uit de voorstellen van de deskundigen gehaald. Die angel was de schrijfwijze van inmiddels ingeburgerde bastaardwoorden, bijvoorbeeld het beruchte ginekoloog. Wat overgebleven is van de voorstellen houdt niet meer in dan het rechtzetten en bijstellen van een aantal ongelukkige regelingen uit de oude wet van 1954.

De belangrijkste aanpassing is het afschaffen van de keuze tussen de voorkeurspelling en de toegelaten spelling, actie naast aktie. De toegelaten spelling bestaat niet meer, de voorkeurspelling (actie) is verplicht.

In die voorkeurspelling zaten wat onregelmatigheden, zoals produktie en insekt. Die zijn nu rechtgetrokken: we spellen productie en insect. De nieuwe voorkeurspelling kent slechts 39 van dergelijk rechtzettingen, dus daar valt overheen te komen.

De tweede grotere maatregel betreft het schrijven van de tussen-n. De nieuwe regel baseert zich niet meer op het noodzakelijk meervoud (kippenren naast kippesoep, kersenvlaai naast kerseboom), maar op de vorming van de meervoudsuitgang.

De derde opvallende nieuwe regeling is de spelling van de werkwoorden die we uit het Engels lenen. Eigenlijk verduidelijkt het nieuwe Groene boekje hier alleen maar, want de spelregel blijft zoals die was: zoveel mogelijk vernederlandsen. Dus: ik scoor - ik scoorde - ik heb gescoord.

De kleinere maatregelen betreffen de verschillende leestekens: het koppelteken en het trema krijgen een paar nieuwe taken en er verdwijnen accenttekens op oorspronkelijk Franse woorden.

Propedeuse

De verplichtstelling van de voorkeurspelling zou aan de universiteit niet tot verrassingen mogen leiden, omdat overheidsinstellingen altijd al de voorkeurspelling moesten schrijven. Wel is het nodig wat nieuwe woordbeelden voor Wagenings gebruik van buiten te leren: decaan, dioxide, fotokopie, insect, kwantum, pre, preses, productie, propedeuse.

Het schrijven van de verbindings-n in samenstellingen is voortaan afhankelijk van de meervoudsvorm. Dat is een geheel nieuwe aanpak. Er is een verschil tussen woorden die eindigen op -e en woorden met een andere uitgang.

Woorden die eindigen op -e krijgen in samenstellingen een tussen-n als hun meervoud uitsluitend op -en eindigt. Dat gaat dus zo:

spore - sporen - sporendiertje
uitgave - uitgaven - uitgavenniveau.

Maar als zo'n e-woord niet uitsluitend -en in het meervoud kent, krijgt het geen tussen-n. Voorbeelden:

ziekte - ziekten/ziektes - ziektebeeld
breedte - breedten/breedtes - breedtegraad
seconde - seconden/secondes - secondelang.

Woorden die eindigen op een andere letter dan -e krijgen in samenstellingen een verbindings-n als ze een meervoud op -en kennen. Het gaat hier niet om uitsluitend op -en. Dat geldt dus voor:

kers - kersen - kersenboom
krant - kranten - krantenartikel

maar ook voor:

leraar - leraren/leraars - lerarenkorps
ambtenaar - ambtenaren/ambtenaars - ambtenarencentrale.

Kattekruid

Bij de tussen-n zouden de uitzonderingen in het plantenrijk de LUW behoorlijk kunnen plagen. Plantennamen van het type dier plus plant (kattekruid) krijgen geen verbindings-n als het eerste deel een dierennaam is en het tweede deel een plantkundige aanduiding: apenootje, eendekroos, paardebloem en schapegras bijvoorbeeld. Maar daarnaast wordt het kattenstaart en berenklauw, want staart en klauw zijn geen plantkundige namen.

Een andere uitzondering die vaak planten en dieren betreft is die van de versteende woorden, die niet meer herkend worden in hun oorspronkelijke samengestelde betekenis. Ook die krijgen geen tussen-n. Opnieuw een handvol voorbeelden: apekool, bilzekruid, bullepees, madelief, nachtegaal, paddestoel, rozemarijn. Overigens vallen onder deze versteende woorden ook zaken als dageraad, elleboog, ledemaat en ruggespraak.

De veranderingen in de regels voor de tussen-n ballen zich samen in een Wagenings woord: planteziektenkunde wordt plantenziektekunde.

De regel voor de verbindingsletter -s verandert niet. Je schrijft een tussen-s als je die hoort. Meestal levert dat geen vragen op, soms wel. Sommige mensen spreken meer tussen-s'en uit dan anderen; dat vinden ze lekker in de mond liggen. Onderzoekprogramma bestaat dus naast onderzoeksprogramma. Het is verstandig om in ieder geval binnen een stuk consequent te zijn.

Het nieuwe Groene boekje maakt een einde aan de verwarring rond de vernederlandsing van Engelse werkwoorden: die worden zoveel mogelijk volgens de Nederlandse spelling vervoegd. Dat is en blijft het uitgangspunt. Het ezelsbruggetje van de lagere school, 't kofschip, komt weer volop van pas. Al bedienen Wageningers zich wellicht meer van 't fokschaap. Dus:

checken - ik checkte - gecheckt
scoren - ik scoorde - gescoord.

Alleen als dat voor de uitspraak echt nodig is, blijft de Engelse spelling deels behouden. Bijvoorbeeld in computerjargon:

saven - ik savede - gesaved
deleten - ik deletete - gedeletet.

Maar die voorbeelden zien er dan direct zo afschuwelijk uit, dat je alleen al om die reden bewaren en wissen gaat schrijven.

Zuidwester

De nieuwe spelling kent ook wat kleinere ingrepen. Het koppelteken (het liggende streepje) wint aan belang. Als werelduniversiteit zal Wageningen dat vooral merken in de spelling van samengestelde geografische benamingen. Vroeger moest het bijvoeglijk naamwoord afgeleid van Zuid-Europa Zuideuropees luiden; nu krijgt het een koppelteken: Zuid-Europees. Dat geldt ook voor Zuidoost-Aziatisch en Noord-Hollands. In de namen van windstreken staat echter geen koppelteken: zuidwester, noordoostenwind.

Aan de andere kant wordt het koppelteken juist minder gebruikt, want drieledige samenstellingen worden voortaan als regel aaneengeschreven. Een handvol universitaire voorbeelden: langetermijnplanning, derdegeldstroomonderzoek, eerstefaseonderwijs, postdocbeleid. Vroeger moest tussen het eerste en het tweede deel van zulke drieledige samenstellingen een koppelteken staan, nu niet meer.

Onder invloed van het Amerikaans schrijven Nederlanders zulke lange samenstellingen tegenwoordig vaak los; dat is zelfs een typisch universitaire ziekte. Het Groene boekje gaat daar echter duidelijk tegen in: het Nederlands schrijft samenstellingen aaneen. Als 't effe kan tenminste. Het kan niet als door het aaneenschrijven problemen ontstaan voor de leesbaarheid en als in de samenstelling hoofdletters voorkomen. Dan zorgt het koppelteken voor duidelijkheid: imago-onderzoek, Jan-Kopshuis.

Vroeger werd in zulke gevallen het trema gebruikt: imagoonderzoek, zeeeend. Daar is het koppelteken dus voor in de plaats gekomen. Het trema wordt voortaan alleen nog gebruikt bij afleidingen van woorden en dus niet in samenstellingen. Vandaar: coordinatie, egoisme, kopieen, reeel. Overigens krijgen Latijns woorden geen trema: dies natalis, extraneus.

In het Nederlands gold al de regel dat accenten die niet nodig zijn voor de uitspraak, ook niet worden geschreven. Daarom hebben woorden als zone en controle in het Nederlandse geen dakje. Voortaan geldt die regel ook voor debacle, ragout en entrecote. Maar het blijft enquete en maitresse, want daar is het accent nodig voor de uitspraak.

Het accent aigu vervalt vanaf nu in de vrouwelijke vorm, zodat we nu attachee, employee en prostituee schrijven in plaats van bijvoorbeeld attachee.

Het nieuwe Groene boekje spreekt zich duidelijk uit over de afkorting van titels. Afgekorte titulatuur wordt geschreven met een kleine letter (onderkast) en wordt steeds afgesloten met een punt: dr., drs., ir., prof. Daarmee is een universitair strijdpunt de wereld uit.

De auteur is hoofd Voorlichting en PR aan de Landbouwuniversiteit. Bij de afdeling Voorlichting en PR ligt nog een voorraad van Uitleg Extra Het abc van de nieuwe spelling, een uitgave over de nieuwe spelling van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Bestellingen liefst schriftelijk: bode 75, e-mail officealg.vl.wau

Er zijn spellingcontroles te koop voor WordPerfect en Word. De Woordenlijst Nederlandse taal (Groene boekje) is in alle boekwinkels te koop, ook op diskette en cd-rom. Met vragen kunt u terecht bij de Postbus-51-infolijn, 06-8051 (44 cent per minuut).

Re:ageer