Wetenschap - 5 november 1998

De grotere welvaart is een groter probleem dan de bevolkingsgroei

De grotere welvaart is een groter probleem dan de bevolkingsgroei

De grotere welvaart is een groter probleem dan de bevolkingsgroei
Symposium over duurzame landbouw zoekt nieuwe paradigma's
De Amerikaanse vereniging van landbouwkundigen organiseerde van 20 tot en met 22 oktober samen met de Wereldbank een groot en uniek symposium over duurzame landbouw in Baltimore. De Wageningse bodemkundige prof. dr Johan Bouma, werkzaam bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, reflecteert op de bevindingen van het congres. Uit het symposium komt een breed gedragen conclusie dat het anders moet met de landbouw: het is tijd voor een paradigma-verschuiving.
Op de jaarlijkse bijeenkomsten van de American Society of Agronomy komen zo'n drieduizend bezoekers, niet alleen uit de VS maar uit vele landen. Voor het eerst is er dit jaar een symposium georganiseerd, in samenwerking met de Wereldbank: Sustainability in agricultural systems in transition. Het symposium duurde twee volle dagen en werd de volgende middag afgerond. Dit is een ongebruikelijk lange periode, die aangeeft dat de vereniging veel belang hecht aan dit symposium. Kernvraag is in hoeverre er nieuwe inzichten zijn gepresenteerd over een onderwerp waar al heel veel over geschreven is
Voorafgaand aan het symposium hield Lester Brown, directeur van het Worldwatch Institute in Washington, een inleiding met als centraal thema dat we een tijdperk van schaarste ingaan. Rond het jaar 2050 is de wereldbevolking verdubbeld, moet de agrarische productie vier keer zo groot zijn, is de energiebehoefte zes keer zo groot en is de wereldeconomie acht keer zo groot als nu
Vooral dit laatste is een fascinerend punt: stedelijke bewoners stellen steeds hogere eisen aan hun voeding en hebben het contact met het land verloren. De grotere welvaart is een groter probleem dan de bevolkingsgroei. De hoeveelheid landbouwgrond kan nauwelijks toenemen, behalve misschien in Zuid-Amerika, en dat betekent een intensivering van de productie op het bestaande areaal, met de bekende risico's van erosie, degradatie en milieuvervuiling. De potentiele productieniveaus zullen niet veel hoger worden dan nu; biotechnologie speelt een rol, maar dan vooral in het vergroten van de resistentie van gewassen tegen ziekten en plagen
Als steeds groter wordend probleem komt watergebrek naar voren: een ton graan is het equivalent van duizend ton water. Het Midden-Oosten heeft een groot watertekort en voert op grote schaal graan in, graan als verpakt water. Land productivity wordt mondiaal gezien steeds meer water productivity. Vis is een belangrijke bron van voedsel; er wordt steeds minder gevist vanuit de zee en steeds meer gekweekt op het land. Ook al zijn de graanprijzen nu laag en zijn de voorraden weer hoog, dit verschijnsel is tijdelijk als gevolg van de economische crisis in Azie. Reden voor grote zorg over de toekomst dus
Sociaal aanvaardbaar
Wat te doen? Op dit punt weinig nieuws. Lester Brown hijst vooral de stormbal. Daarin wijkt hij af van andere experts, zoals die van het internationale landbouwinstituut IFPRI, die verwachten dat de komende decennia aan de voedselbehoefte kan worden voldaan. Brown noemt bestrijding van de landdegradatie, een lagere bevolkingsgroei en hogere efficientie van het graangebruik door middel van een belasting op vlees
Uit het symposium komt een breed gedragen conclusie dat het anders moet met de landbouw: het is tijd voor een paradigmaverschuiving. Er verandert al veel, maar nog niet genoeg. Duurzaamheid betekent niet alleen duurzame productie, maar ook zorg voor het economische en sociale leefmilieu. Een multifunctionele landbouw dus zoals we die ook in Nederland voorstaan. Maar het moet wel economisch aantrekkelijk en sociaal aanvaardbaar blijven voor de boer
Een verrassende spreker was Gerard Doornbos, onze LTO-voorzitter, die voorzitter is geworden van de International Federation of Agricultural Producers (IFAP), waar tachtig nationale boerenorganisaties in verenigd zijn. Hij hield een betoog voor samenwerking met boerenorganisaties en niet alleen met individuele boeren die door onderzoekers vaak selectief worden gekozen. Dit thema kwam verschillende keren terug. Individuele boeren zijn kwetsbaar ten opzichte van de stedelijke belangen: groepsvorming is nodig en de aandacht moet niet alleen uitgaan naar bedrijven maar ook naar landschappen en regio's waarin diverse, samenhangende productiepatronen gerealiseerd kunnen worden met aandacht voor andere essentiele functies zoals infrastructuur en natuur
Daarbij is nu algemeen aanvaard dat onderzoekers interactief moeten werken met de boeren. Hoe dat precies moet gaan, wordt overigens minder duidelijk uit de presentaties: het begrip interactiviteit dreigt een modewoord te worden
Er was veel aandacht voor boeren. Er werden acht inleidingen gehouden door praktiserende boeren en boerinnen en die inleidingen waren volledig geintegreerd in het programma. Volstrekt ongekend voor dit soort bijeenkomsten en met verrassende, verfrissende effecten. Een Afrikaanse boerin uit Kenia eindigde haar inleiding met een lied, waarin ze het belang van bomen voor haar bedrijf bezong. Een Columbiaanse boer hield een indringend betoog met video over zijn succesvolle pogingen om een vitaal bedrijf te realiseren zonder coca. Een boer uit Pennsylvania presenteerde een overtuigend betoog over zijn ecologische bedrijfsvoering, terwijl verschillende telers uit Californie hun teelt van organische groenten en vruchten toelichtten
Travestie
Gezien het accent van de Wereldbank op ontwikkelingslanden werd helaas de kans gemist om de problemen in wereldperspectief te zien. Er waren wel inleidingen over problemen met de graanteelt in de VS, maar die werden niet in breed perspectief geplaatst. De klant wil - ook daar - primair goedkoop voedsel. Door lage wereldmarktprijzen voor graan gaan er nogal wat boeren failliet. Alle betogen over ecologisering en multifunctionaliteit vervluchtingen bij een dergelijke constatering. Wat dit, op termijn, betekent voor de groeiende wereldbevolking bleef buiten beeld. Kunnen landen in het Midden-Oosten en vele andere landen bijvoorbeeld het elders geproduceerde graan blijven invoeren? Wellicht alleen als de prijzen fors omhoog gaan. Kleine bedrijven die via biologische methoden groenten en fruit produceren - hoe interessant ook - zullen de wereldvoedselbehoefte aan granen niet kunnen dekken: ook dat was een conclusie van de meerderheid der aanwezigen
De ecologisering van productiebedrijven die zich richten op bulkproducten (graan, soja, mais) bleef buiten beeld. Geen aandacht bijvoorbeeld voor precisielandbouw, behalve in de discussie. Er is duidelijk geconstateerd dat duurzaamheid niet samenvalt met biologisch
Er werd geconstateerd dat de grote multinationals op landbouwgebied internationale monopolieposities verwerven die een travestie lijken te maken van het alom beleden vrijemarktdenken. Wordt de president van Cargill, om maar eens een voorbeeld te noemen, net als Bill Gates van Microsoft ooit nog eens door de rechter ter verantwoording geroepen?
Er zijn geen snelle wegen naar duurzaamheid. Er is sprake van een leerproces van boeren, burgers en buitenlui en van het benutten van netwerken. Overheden moeten faciliterend werken. Er moet begrip zijn voor de totaal verschillende condities in verschillende landen. Het doel is dan ook om regionale bijeenkomsten te organiseren rond het duurzaamheidsthema en de IFAP zal hierin een centrale rol spelen
Het blijft moeilijk om werkelijk brede holistische discussies te voeren. Zo nu en dan werden er gevoelige snaren geraakt en ontstonden er heftige discussies over onderdelen. Bijvoorbeeld of er in Afrika alleen kan worden gewerkt met organische meststoffen of dat anorganische meststof ook acceptabel is. Conclusie: het kan niet zonder kunstmest en daar is ook niks mis mee. De problematiek schreeuwt om holistische discussies op basis van solide basiskennis
Multifunctionaliteit
Het interactief ontwerpend bezig zijn heeft consequenties voor het onderzoek en onderwijs. Bij het onderzoek moet gedacht worden aan een combinatie van tacit knowledge (ervaringskennis) met onderzoeksresultaten, werkend met kennisketens waarbij terugkoppeling van kennis naar de praktijk een belangrijke rol speelt. Bij het onderwijs moet aandacht gegeven worden aan nieuwe vormen van interactie en moet naast een brede visie ook ruimte blijven voor disciplinaire diepgang binnen interdisciplinaire projecten
Dit symposium was uniek, tien jaar geleden was het ondenkbaar geweest. Alex McCalla, Rural Development Director van de Wereldbank, heeft overtuigend duidelijk gemaakt dat de Wereldbank nieuwe benaderingen zoekt met een grote inbreng van de direct betrokkenen en met aandacht voor de multifunctionaliteit van het landelijk gebied, met landbouw als belangrijke functie. De multifunctionaliteit is in dit verband te interpreteren als vertaling van het begrip duurzaamheid
Wat betekent dit toekomstperspectief voor Nederland? De lijnen die door de Nationale Raad voor Landbouwkundig Onderzoek (NRLO) en het ministerie van LNV zijn en worden uitgezet voor de toekomst van de Nederlandse landbouw, passen wonderwel in het in Baltimore geschetste perspectief. Ik doel dan op het belang van de interactiviteit en de multifunctionaliteit. Ook het accent op de markt en het terugtreden van regelgevende overheden is een internationaal fenomeen
Het ontwikkelingsbeleid kan goed aansluiten op de geschetste trends, omdat Nederland goede expertise heeft op het punt van interactieve ontwikkeling van bedrijfssystemen en van interdisciplinair onderzoek. De samenwerking tussen agro-ecologen en maatschappijwetenschappers staat in Nederland internationaal gezien op hoog niveau. Dit kan nog effectiever worden ingezet
Duurzaamheid vloeit niet automatisch voort uit biologische teelt. Wat nodig is zijn algemene economische, ecologische en maatschappelijke indicatoren voor duurzaamheid. Op basis daarvan kunnen productiesystemen worden ontworpen via prototyping in regioverband, met aandacht voor multifunctionaliteit. Dit geldt voor alle gebieden in de wereld. In het rijke westen (fat phobic societies, zoals stond op een van de slides) om milieudegradatie te voorkomen vanuit een overschotproblematiek, in de arme landen om het behoud van de productiefactoren bodem en water te garanderen vanuit een tekortsituatie. Wij hebben in Nederland goede expertise om hier methodologisch vorm aan te geven. Het toenemende belang van water sluit ook aan op typisch Nederlandse expertise
Incompleet
Er is een duidelijker beeld nodig van de internationale situatie in de toekomst. Wat zou waar moeten gebeuren, hoe voeden we de grote veeleisende bevolking van de toekomst? Het beeld in Baltimore was incompleet, onevenwichtig en te vaak anekdotisch. Ook is het nuttig om ons in Nederland af te vragen waar we ons in de toekomst zelf op willen richten. Welke producten telen we zelf, wat voeren we in, hoeveel activiteiten richten we structureel op de export? Je kunt pas een gebied multifunctioneel vorm geven als je de randvoorwaarden voor de verschillende functies kunt benoemen. Dat geldt zeker voor de landbouw als een der functies in het kader van de multifunctionaliteit
De hierboven gemaakte opmerkingen op het gebied van onderwijs en onderzoek zijn voor de Nederlandse onderzoeks- en onderwijswereld van speciaal belang. Veel ervaring bestaat al met het prototyperen, terwijl ook in het onderwijs het contact met de praktijk en de markt steeds meer aandacht krijgt. Binnen de C.T. de Wit onderzoekschool voor Productie Ecologie wordt geprobeerd de studenten Tvormige bekwaamheden bij te brengen: breed geinformeerd met solide en diepgaande disciplinaire kennis

Re:ageer