Wetenschap - 29 januari 1998

Conservatief bolwerk moet wetenschap vernieuwen

Conservatief bolwerk moet wetenschap vernieuwen

Conservatief bolwerk moet wetenschap vernieuwen
Deze week praatte de Tweede Kamer over het plan van minister Ritzen om de universiteiten vijfhonderd miljoen gulden aan onderzoeksgeld af te nemen. Dat geld moet voortaan verdeeld worden door onderzoeksorganisatie NWO, vindt Ritzen. Wat doet NWO precies en doet ze dat zo goed dat haar invloed verdubbeld moet worden?
Voor de meeste onderzoekers in Nederland is NWO net zo doorzichtig als het Kremlin in de hoogtijdagen van het Sovjet-communisme. NWO, de Nederlandse organisatie voor wetenschappelijk onderzoek, is een postbusnummer waaraan zij subsidieaanvragen kunnen toesturen. Wat er met die aanvragen gebeurt, onttrekt zich aan hun waarneming. Als alles meezit, weet een onderzoeker na een half jaar hoe er over zijn project is beschikt. Meestal met een njet trouwens, want voor maar vijftien a twintig procent van de aanvragen heeft NWO geld over
De politiek, minister Ritzen voorop, heeft een ander beeld van NWO. Niet NWO is ondoorzichtig, maar de universiteiten zijn dat. De overheid steekt miljarden guldens in het wetenschappelijk onderzoek, maar wat ze daarvoor terugkrijgt, blijft te veel verborgen binnen de muren van de universiteiten. Om meer greep te krijgen op de onderzoeksuitgaven wil de politiek liever zaken doen met een organisatie, NWO
Ritzen wil vooral bereiken dat er meer geld gaat naar onderzoek van hoge kwaliteit en van maatschappelijk belang. NWO kan daarvoor zorgen, verwacht hij. Daarom wil hij de onderzoeksorganisatie twee keer zoveel geld geven als ze nu krijgt. Het geld dat hij daarvoor nodig heeft, vijfhonderd miljoen gulden, moet weggehaald worden bij de universiteiten. Uiteindelijk komt dat geld wel weer terecht bij universitaire onderzoekers, maar de universiteiten raken de zeggenschap over de verdeling ervan kwijt
De besturen van de universiteiten vinden dit uiteraard geen goed plan, maar ook de onafhankelijke Akademie van wetenschappen, de KNAW, heeft grote twijfels. Wat NWO doet, doet ze goed, schreef de Akademie twee maanden geleden aan Ritzen, maar dat betekent nog niet dat ze ook een rol als tweede kapitein op het universitaire schip aankan
Zorgvuldigheid
De NWO-organisatie is gebouwd op het beoordelen van aanvragen voor onderzoeksubsidie, licht KNAW-directeur drs Chris Moen toe. Zorgvuldigheid en betrouwbaarheid, de eerste eisen die aan beoordelingen gesteld worden, maken daarom het wezen van NWO uit. Maar daar hoort ook een zeker conservatisme bij. En dat gaat NWO opbreken als ze moet meesturen in het onderzoekbeleid van universiteiten. Want dat stelt andere eisen. Daarvoor is een op vernieuwing gerichte cultuur nodig.
NWO heeft tot nu toe in veel vakgebieden geen voortrekkersrol gespeeld, stelt Moen vast. Dat hoefde ook niet. NWO stelt zich vanouds afwachtend op: de aanvragen kwamen toch wel, want zij had het geld. Die cultuur zal moeten verdwijnen als NWO er vijfhonderd miljoen gulden bij krijgt. Want dan zal ze in staat moeten zijn belangrijke wetenschappelijke trends te herkennen en daar ook geld voor vrij te maken.
Al jaren ligt vast hoe het geld binnen NWO verdeeld wordt. De verhouding tussen de wetenschapsgebieden is scheef. Met name de fysica krijgt buitenproportioneel veel geld. Dat wordt binnen NWO al jaren erkend, maar desondanks is ze nooit in staat gebleken dit recht te trekken, constateert Moen
De opmerkingen van Moen zullen het bestuur van NWO bekend voorkomen. Niet voor niets is NWO al sinds haar oprichting bezig die kritiek met een serie reorganisaties te ondervangen. Deels is de huidige structuur van NWO nog een erfenis van haar voorganger ZWO (met de Z van zuiver). Van ZWO nam de nieuwe NWO bij haar oprichting in 1988 een fijnvertakt netwerk van onderzoekers over. De organisatie was onderverdeeld in een kleine dertig stichtingen en onder die stichtingen werkten op hun beurt weer zo'n 180 zogeheten werkgemeenschappen. Al die organen hadden een vinger in de pap bij het beoordelen van aanvragen en het verdelen van geld
Gevaren
NWO zag zelf wel in wat de kracht en de zwakte van deze opzet waren. Elk wetenschapsgebied van enige omvang had zijn eigen werkgemeenschap en elke hoogleraar die ook maar iets voorstelde in zijn vak was er lid van. Die structuur schiep een breed draagvlak in de onderzoekerswereld, stelde het NWO-bestuur een paar jaar na zijn start vast, maar was ook vatbaar voor gevaren. Zo'n gevaar was dat de vakgenoten die aanvragen van elkaar beoordeelden, nogal eens het principe van de verdelende rechtvaardigheid hanteerden. Was in de ene ronde een aanvraag uit de vakgroep van hoogleraar A in de prijzen gevallen, dan kwam een volgende keer de vakgroep van hoogleraar B in aanmerking. Mutual back scratching, noemen critici van NWO dat
Ook het conservatisme onderkende het NWO-bestuur een paar jaar geleden als een gevaar. Omdat NWO altijd de keus heeft tussen tientallen aanvragen, de een nog beter dan de ander, bestaat voortdurend de neiging te kiezen voor het veiligste onderzoek: het onderzoek waarvan met grote zekerheid is te voorspellen dat het slaagt. Het gevolg daarvan is methodologische eenkennigheid, aldus het NWO-bestuur in 1992. Een Leidse hoogleraar zei het destijds duidelijker: Kwaliteit is vaak een ander woord voor conformisme.
Toch is NWO er klaar voor om vijfhonderd miljoen gulden extra te verdelen over goed onderzoek, zegt voorzitter dr Reinder van Duinen. De organisatie heeft overkoepelende besturen per wetenschapsgebied opgezet en heft de NWO-stichtingen dit voorjaar op. Voortaan hebben alleen het algemeen bestuur en de gebiedsbesturen nog zeggenschap over de verdeling van NWO-geld. Het aantal organen dat iets over geld te zeggen heeft, daalt daarmee van 26 naar acht
Jury
Dat netwerk van onderzoekers dat we vroeger hadden, raken we daardoor enigszins kwijt, zegt Van Duinen. Maar zo'n netwerk was destijds ook veel harder nodig, om de contacten tussen individuele onderzoekers tot stand te brengen. Die taak is nu in belangrijke mate overgenomen door onderzoekscholen.
Ook de beoordeling van de aanvragen is veranderd. Niet langer beoordelen onderzoekers in werkgemeenschappen elkaars aanvragen, maar de aanvragen worden nu voorgelegd aan onafhankelijke referenten die een oordeel geven over de kwaliteit. Vervolgens beslist een jury of commissie van deskundigen welke aanvragen de hoogste prioriteit krijgen en dus beloond worden. Zo'n jury wordt elk jaar vernieuwd
Mutual back scratching kan niet meer, stelt Van Duinen vast. En zeker, geeft hij toe, het gevaar van conservatisme heeft NWO parten gespeeld. Dat had ook te maken met het gegeven dat NWO vroeger veel meer dan nu promotie-onderzoek betaalde. Vooral als je maar weinig geld te besteden hebt, ben je geneigd te kiezen voor veilig onderzoek. Je wilt iemand immers in vier jaar laten promoveren. Dat hebben we onderkend, en dat is een van de redenen dat we ons deels hebben teruggetrokken uit het promotiecircuit. NWO legt zich de laatste tijd meer toe op het betalen van grote programma's waarin meerdere onderzoekers, vaak van meer dan een universiteit, samenwerken. We wachten niet meer af wat er bottom up op ons afkomt, zegt Van Duinen, maar we werken ook top down door zelf programma's op te zetten en daar de mensen bij te zoeken. En daarin nemen we grote risico's. En we vinden dat we dat ook moeten doen.
Mannenbolwerk
Maar de kritiek blijft, hoezeer NWO ook reorganiseert. De jury's die NWO nu instelt bestaan ook uit wetenschappers van universiteiten en instituten, zei natuurkundige prof. dr Jan Schmidt vorige maand in het Leidse universiteitsblad Mare. In Nederland kan men die belangenverstrengeling niet voorkomen. Daarvoor is dit land te klein. En prof. dr Joyce Oudshoorn, voorzitter van de landelijke onderzoekschool Vrouwenstudies, noemde NWO onlangs een conservatief mannenbolwerk, vriendengroepen die geneigd zijn nieuwkomers en outsiders uit te sluiten
Het is kritiek die NWO zal blijven achtervolgen, omdat die onlosmakelijk is verbonden met de kern van haar werk: onderzoek laten beoordelen door andere onderzoekers. Peer review, zoals de vakterm luidt, werkt leugens en nepotisme in de hand, bevordert corruptie en steunt gevestigde belangen, zei de Australische onderzoeker dr Fiona Wood afgelopen najaar tijdens een NWO-symposium. Het benadeelt vrouwen, vernieuwend onderzoek en jongere onderzoekers. Maar, voegde zij eraan toe, een beter systeem voor het beoordelen van onderzoekskwaliteit bestaat er niet
Woods collega, de Twentse hoogleraar wetenschapsdynamica dr Arie Rip, is het daarmee eens. NWO kan het haast niet goed doen. En is zo'n conservatief bolwerk in staat tweede kapitein op het onderzoeksschip te zijn? Rip: Het huidige NWO is daarvoor niet geequipeerd, want het heeft nog geen ervaring met het opbouwen van onderzoekscapaciteit en het waarborgen van de competentie daarvan. Dat vergeet Ritzen. Maar na een overgangstijd, waarin het slecht zal gaan, kan het wel.
Groen licht
De Tweede Kamer gaf minister Ritzen deze week het groene licht voor zijn plan om vijfhonderd miljoen gulden aan universitair onderzoeksgeld anders te besteden. Ritzen wil dat geld voortaan inzetten voor onderzoek van hoge kwaliteit en groot maatschappelijk belang. De minister ziet een belangrijke rol weggelegd voor onderzoeksorganisatie NWO, die het geld moet verdelen
De regeringspartijen in de Kamer zagen nog niet precies hoe het plan moest worden uitgewerkt. Ze laten de uitwerking voorlopig over aan de minister, NWO en de universiteiten. Voorzitter Rien Meijerink van de vereniging van universiteiten (VSNU) toonde zich tevreden over deze uitkomst. Om te voorkomen dat zijn vereniging buitenspel kwam te staan, had hij in december aangeboden zelf een plan te maken. Daarvoor heeft hij van minister Ritzen tot 1 maart de tijd gekregen

Re:ageer