Wetenschap - 10 augustus 1995

Cirkelredeneringen in graan, koolzaad en gras

Cirkelredeneringen in graan, koolzaad en gras

Het zomerse raadsel van de graancirkel

De afgelopen maand zijn weer twee graancirkels in Nederland gevonden. Zijn het geintjes van de verveelde plattelandsjeugd, UFO-landingsplaatsen of mooie afdrukken van een wervelwind? Het speurdersduo Lantinga & Neuteboom tracht het fenomeen te duiden.


De zomervakantie is net aangebroken als akkerbouwer A. Bloed uit het Gelderse Beusichem een eigenaardig fenomeen in het oog krijgt. In zijn gerstveld zijn een kleine en een grote cirkel platgeslagen. De cirkels zijn verbonden door een strook platgeslagen gerst die naar de kerktoren wijst. Bloed denkt aan vandalisme. De Nederlandse afdeling van het Centre for Crop Circle Studies (CCCS) weet wel beter: dit is een echte graancirkel! Twee onderzoekers van het CCCS kunnen namelijk geen sporen van de makers vinden. Een eerdere graancirkel in Flevoland wezen ze wel als vals van de hand. Boer Bloed houdt het op grappenmakers. Van het oordeel van de CCCS-onderzoekers die de cirkel hebben bestudeerd, heeft hij geen hoge pet op. Het leken wel drugsverslaafden."

Vorig jaar zijn zo'n dertig graancirkels in Nederland gevonden. Allerlei theorietjes over hun ontstaan deden de ronde. Ze zijn volgens cirkel-watchers echt als ze niet door mensenhanden zijn gemaakt. Hoe dan wel? De een denkt aan een landingsbaan van een unidentified flying object (UFO), de ander aan een klimatologische gril: een wervelwind.

Tijd voor een grondig en onafhankelijk oordeel, dachten de LUW-plantenonderzoekers Egbert Lantinga en Jan Neuteboom na een kroeggesprek over het fenomeen. Getweeen trokken zij vorig jaar naar Zoelen en Hendrik Ido Ambacht, waar zojuist graancirkels waren ontdekt. Bij terugkomst stelde Neuteboom gedecideerd: Flauwekul. Het is mensenwerk." Lantinga staarde bedachtzaam naar zijn brandende sigaar en mompelde: Ik weet het niet... Ik weet het niet."

Celsap

Dit jaar heeft het speurdersduo nog geen graancirkels bezichtigd. Neuteboom is blij toe. Ik heb vorig jaar in het Gelders Dagblad beweerd dat ik zo'n graancirkel zelf kan maken. Gelukkig hebben ze me niet opgebeld om dat waar te maken. Daar heb ik geen tijd voor."

Neuteboom vindt de contactgroep CCCS, die gelooft dat buitenaardse wezens de graancirkels maken, wel vermakelijk. Vorig jaar augustus zijn bij Assen een paar graancirkels gevonden. De contactgroep dacht dat ze echt waren. Toen vertelden een paar jongens uit de buurt dat ze die cirkels hadden gemaakt: een lang touw aan een pin en dan drie of vier keer de cirkel lopen. Dat geloofde de contactgroep niet!"

In Hendrik Ido Ambacht stapte vorig jaar ook een wichelroedeloper rond, om te kijken of de energie in de graancirkel anders was dan erbuiten, grinnikt Neuteboom. En dan hebben ze bijzonder vage verhalen over de geknakte stengels, dat de osmotische waarde van het celsap anders is dan normaal. Dat is flauwekul. Die osmotische waarde is nihil, omdat er geen groei meer in stengels zit."

Maar hoe kunnen de cirkels worden aangelegd zonder spoor van de makers? Het is Neuteboom en Lantinga opgevallen dat alle cirkels bereikbaar zijn via brede trekkersporen, waarlangs de boer bestrijdingsmiddelen op het veld brengt. Dat spoor is breed genoeg om de cirkels te bereiken zonder schade aan het gewas", meent het duo.

Vindt Lantinga het overigens niet opvallend dat de graancirkels voortdurend tijdens de vakantiemaanden ontstaan? Nee, dat zegt niks. Juist in de zomer is het graan aan het afrijpen. Als het dan knakt, blijft het perfect liggen. De graancirkels die in april en mei in Engeland gevonden zijn, liggen in wintergewassen die in het voorjaar afrijpen."

Ruimtevaartuigen

De belangrijkste theorie van de echte graancirkel-watchers luidt dat zo'n cirkel een UFO-landingsplaats is. Deze verklaring komt uit Engeland en de Verenigde Staten, waar veruit de meeste cirkels zijn gevonden. Lang niet altijd in graan, maar ook in gras, koolzaad en een enkel aardappelveld. Verschillende cirkels zijn dit jaar al in mei en juni gevonden. In Engeland zijn veel graancirkels gevonden in de buurt van Stonehenge en andere stenen gedenktekens uit de oudheid. De stenen, op een speciale wijze opgesteld, zouden een baken zijn voor ruimtevaartuigen.

Sommige watchers zijn ervan overtuigd dat de stengels zijn geknakt door hoge temperaturen of anti-zwaartekracht, waarmee volgens ooggetuigen UFO's zijn uitgerust. Anti-zwaartekracht kan veroudering tegengaan. Dan klopt precies, want de mensen die contact hebben gemaakt met UFO's spreken over wezens die zeggen dat ze meer dan duizend jaar oud zijn, hoewel ze eruit zien als begin dertig...

Weer anderen hebben de soms erg complexe vorm van de graancirkels bestudeerd. Er zijn patronen met in elkaar overlopende cirkels van afnemende grootte en cirkels met grapeshots, kleine cirkeltjes in de buurt van de grote. Ze zijn al gerubriceerd in veertien categorieen. Op Internet vroeg de Amerikaan Steve Canada zich af wat deze structuren betekenen. De figuren hebben een cultuur-historische evenknie, meent hij: de symbolen van de Soemeriers, die verwijzen naar een tiende planeet in ons zonnestelsel. De Soemeriers? Inderdaad, het volk dat tussen 4000 en 2000 voor Christus het zuidelijke deel van Mesopotamie bevolkte. We hebben te maken met een communicatiesysteem, orakelt Canada. De cirkelmakers hebben hun oorspronkelijke planeet geidentificeerd."

Onweerlegbaar

Zo zet zich in de hoofden van de onderzoekers de ene cirkelredenering na de andere vast. Ze zijn onweerlegbaar, want steeds te onderbouwen met weer een andere suggestie.

Er zijn weinig vergelijkbare gegevens en nauwgezette waarnemingen beschikbaar over de cirkels, klaagt de Canadese onderzoeker Chris Rutkowski. Rutkowski, van Ufology Research of Manitoba en auteur van een lijvig boek over graancirkels, heeft geen sluitende verklaring voor de unusual ground markings. Hij ergert zich aan de onwetenschappelijke uitspraken en het bestaan van verschillende kampen binnen de buitenaardse scene.

Rutkowski vindt het frappant dat ook de gemakkelijkste verklaring - alle cirkels zijn nep - niet te bewijzen is. Er zijn sinds 1980 ruim duizend cirkels gevonden in Engeland die er knap uitzien. Dat wil zeggen: niet van echt te onderscheiden. Zolang de eventuele maker niet op de proppen komt en nauwkeurig demonstreert of beschrijft hoe hij de cirkel heeft gemaakt, kan zo'n persoon niet als maker worden aangemerkt.

Dan blijven we dus zitten met enkele erkende cirkelmakers in Engeland, die elk enkele honderden cirkels gemaakt moeten hebben. Dat lijkt onmogelijk, redeneert Rutkowski.

Een andere verklaring is dat de cirkels ontstaan door wervelwind. Ooggetuigen hebben het ontstaan van een cirkel door de wind een aantal keren gezien, meldt Rutkowski. Maar deze wervelwindtheorie veronderstelt dat je de cirkels overal in de wereld moet tegenkomen, terwijl ze vooral voorkomen in een bepaalde regio in Engeland. En kan de wind wel ingewikkelde, in elkaar overlopende cirkels maken?

De soms prachtige cirkelvormen, inmiddels op Internet te bewonderen, blijven veel onderzoekers voor raadsels stellen. Speurder Lantinga is inmiddels overtuigd van de namaaktheorie, maar hij kan niet verklaren waarom het graan in de cirkels zo mooi plat in een richting is omgebogen. Dat is niet te doen met een pin en een stuk touw, meent hij; daar heb je sterker materiaal voor nodig.

Wapens

Ene Bill Eatwell, van het Houston UFO Network, verwijst voor dat materiaal naar het Star Wars-programma van de Amerikanen. Hij is ervan overtuigd dat er wapens in het spel zijn, nadat hem een interview met Jim Schnabel onder ogen kwam. Schnabel is een erkend cirkelmaker; hij werd in 1992 tweede in de Cerealogist's Circlemaking Competition en wordt beschouwd als de beste grapeshot-maker ter wereld. Deze Schnabel was geinterviewd door een vriend van Eatwell, die een valse naam gebruikte. Daarbij had Schnabel zijn rol als desinformatie-agent voor een niet nader genoemde Westerse geheime dienst uit de doeken gedaan. Schnabel moet de namaaktheorie met bewijzen staven, teneinde te verhullen dat tests van het ultrageheime Star Wars-programma de oorzaak zijn van de cirkels. Althans, dat leest Eatwell tussen de regels van een nog nergens gepubliceerd stuk tekst. Dat het interview nooit is gepubliceerd, sterkt Eatwell in zijn oordeel dat hier duistere krachten in het spel zijn...

Re:ageer